Η μετάφραση είναι χειρονομία αγάπης (Συνέντευξη Χάρη Βλαβιανού στην Ελευθεροτυπία)

diceman

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1328
    • Gender:Male
  • Talk less, say more.
Η μετάφραση είναι χειρονομία αγάπης

ΧΑΡΗΣ ΒΛΑΒΙΑΝΟΣ

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ


Η μεταφρασμένη γραμματεία κρατάει τη μερίδα του λέοντος στον εκδοτικό μας χάρτη. Εισαγόμενη λογοτεχνία, ανθρωπιστικές επιστήμες και βιβλία τέχνης υπερκεράζουν κατά πολύ την ντόπια παραγωγή και, σε μεγάλο βαθμό, κερδίζουν την προσοχή και το βαλάντιο των αναγνωστών.

Τελευταία, αν και άρχισαν να διαφαίνονται κάποια αποτελέσματα από μια θεσμοθετημένη μεταφραστική πολιτική στην προώθηση της ελληνικής λογοτεχνίας, εν τούτοις η αυτενέργεια κυρίως των νεοελληνιστών του εξωτερικού αλλά και των ίδιων των συγγραφέων παραμένει ο κινητήριος μοχλός στην επαφή της νεοελληνικής λογοτεχνίας με τις ξένες γλώσσες.

Επίσης, η ενδογλωσσική μετάφραση, ένας κρίσιμος χώρος της γλωσσικής μνήμης, εκτός από τα κορυφαία κείμενα του απώτατου παρελθόντος τελευταία αγγίζει και νεότερα κείμενα.

Πάνω σ' αυτό το τρίπτυχο ορίσαμε τον κύκλο των αποριών μας.

Η μετάφραση είναι δημιουργία από δεύτερο χέρι ή όχι; Η μεταφρασεολογία ενδιαφέρει έναν μεταφραστή στοχαστικών κειμένων; Ο μεταφραστής ποίησης προϋποθέτει τον ποιητή; Αλλά και, συμμετρικά, ο μεταφραστής θεάτρου τη σκηνική εμπειρία; Με ποια κριτήρια ένας ξένος νεοελληνιστής επιλέγει τους συγγραφείς που θα προβάλει εκτός συνόρων; Η μεταγλώττιση συγγραφέων του 19ου αιώνα υπονομεύει ή όχι την απόλαυση του κειμένου; Η μετάφραση είναι προσοδοφόρα εργασία ή όχι;

Αυτά είναι κάποια από τα ερωτήματα που θέσαμε σε γνωστούς και δοκιμασμένους μεταφραστές, σε ανθρώπους θαμμένους σε ξένες και οικείες λέξεις.

-Υπάρχουν κάποιοι ποιητές ή ποιήματα που μετέφρασες και τα οποία να καθόρισαν την ποιητική διαδρομή σου;

«Ασφαλώς. Μετέφρασα και μεταφράζω πάντα ποιητές που με αφορούν άμεσα· πιο συγκεκριμένα, ποιήματα ή συνθέσεις που τροφοδοτούν και γονιμοποιούν δημιουργικά τις δικές μου ποιητικές αναζητήσεις. Ετσι, από τον μακρύ, αρκετά υψηλόφρονα αλλά πάντα «εκλεπτυσμένο» στίχο του μοντερνιστή Πάουντ έφτασα, ωριμάζοντας κι αλλάζοντας μέσα στο χρόνο, στον χαμηλόφωνο, ειρωνικό, ευρηματικό, "μη γραμμικό" στίχο του μεταμοντέρνου Ασμπερι, κάνοντας ενδιάμεσες (απαραίτητες) στάσεις στον ρομαντικό Μπλέικ, τον μετα-ρομαντικό Κάμινγκς και τον προδρομικό Στίβενς».

-Θεωρείς κρίσιμη προϋπόθεση ο μεταφραστής ποίησης να είναι ποιητής;

«Στη θεωρία, μόνον οι ποιητές θα έπρεπε να μεταφράζουν ποίηση· στην πράξη, όπως γράφει και ο Πας, σπάνια οι ποιητές είναι καλοί μεταφραστές. Ο λόγος είναι ότι χρησιμοποιούν το ξένο ποίημα ως σημείο εκκίνησης, για να γράψουν το δικό τους ποίημα. Ο καλός μεταφραστής κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση: το σημείο άφιξης είναι ένα ποίημα ανάλογο, όχι όμως ταυτόσημο, προς το αρχικό ποίημα. Αν απομακρύνεται από το ποίημα, είναι μόνο και μόνο για να το ακολουθήσει από πιο κοντά. Η προσπάθειά του, για να θυμηθούμε τον Βαλερί (αλλά και τον Ναμπόκοφ), συνίσταται στο να παράγει με διαφορετικά μέσα τα ίδια αποτελέσματα. Κι αυτό προϋποθέτει ο ποιητής που μεταφράζει να είναι λιγότερο "δημιουργός" και περισσότερο μεταφραστής, λιγότερο νάρκισσος και περισσότερο ανιδιοτελής. Η μετάφραση είναι χειρονομία αγάπης. Ανοίγεσαι στο "άλλο", θέλεις να το γνωρίσεις. Γι' αυτό και η, κυρίαρχη στις μέρες μας, άποψη πως το μεταφρασμένο κείμενο δικαιώνεται μέσα από την ύψιστη αρετή της "διαφάνειας" -της δημιουργίας δηλαδή της ψευδαίσθησης ότι δεν πρόκειται για μετάφραση αλλά για το ίδιο το πρωτότυπο- είναι κατά τη γνώμη μου εντελώς λανθασμένη. Η μετάφραση πρέπει να εκθέτει τον αναγνώστη σε ανοίκειες γλωσσικές, αισθητικές αλλά και πολιτισμικές εμπειρίες.

Αν στην πεζογραφία το αμετάφραστο ισχύει κάποιες φορές, στην ποίηση πολλαπλασιάζεται το αίσθημα του αμετάδοτου».

-Προσωπικά έχεις εγκαταλείψει κάποιο ποίημα μπροστά στην αντοχή του να παραμείνει εσώκλειστο στη γλώσσα του;

«Ασφαλώς. Πολλές μεταφραστικές μου προσπάθειες έχουν μείνει ανολοκλήρωτες. Αν το τελικό αποτέλεσμα δεν δικαιώνει το πρωτότυπο, δεν μεταφέρει στο χαρτί τη συγκίνηση (συναισθηματική και πνευματική) που ένιωσες διαβάζοντάς το, και τον ιδιαίτερο τρόπο "κατασκευής" του, τότε πρέπει να παραμένει στο συρτάρι. Δυστυχώς, τα τελευταία χρόνια έχουμε δει μεγάλα ονόματα της ποίησης να διασύρονται από ατάλαντους και αγράμματους "συγγραφείς", που μόνη τους φιλοδοξία είναι να δουν το όνομά τους τυπωμένο δίπλα σ' αυτό ενός σπουδαίου ποιητή ή πεζογράφου».

-Ως μεταφραστής κυρίως έχεις εστιάσει στον ελεύθερο στίχο. Δεν σε ελκύει η ποίηση που υπακούει σε παραδοσιακά μορφικά σχήματα;

«Εχω μεταφράσει και σονέτα (Ντίκινσον, Πεσόα) και ομοιοκατάληκτα ποιήματα (Μπάιρον, Σέλεϊ, Κιτς). Αν προσανατολίζομαι κυρίως σε άλλα είδη ποιητικών κειμένων, αυτό σχετίζεται με τις δικές μου αναζητήσεις και εμμονές».

-Στην Ποίηση χαράζεις μια στρατηγική στο μεταφραστικό χάρτη;

«Ενας από τους βασικούς στόχους της Ποίησης ήταν να εισαγάγει στα καθ' ημάς σημαντικούς ποιητές, που αδικαιολόγητα παρέμεναν άγνωστοι στην Ελλάδα. Να αναδείξει, μέσω μιας νέας γενιάς μεταφραστών, σε υπεύθυνες και ολοκληρωμένες προτάσεις, τον πλούτο της ευρωπαϊκής και της αμερικανικής σύγχρονης ποίησης, χωρίς να ξεχνά βέβαια την ανάγκη να στηθούν καινούριες γέφυρες με τους παλαιότερους δημιουργούς. Ετσι ο αναγνώστης της Ποίησης είχε την ευκαιρία να εγκύψει εκ νέου στην ποίηση της Σαπφώς, του Δάντη, του Μπλέικ, του Ελιοτ, της Τσβετάγιαβα, του Μοντάλε ή του Ρίλκε, για παράδειγμα, και ταυτόχρονα να διασταυρωθεί για πρώτη φορά με κείμενα του Ασμπερι, της Κάρολ Αν Ντάφι, της Σούζαν Χάου, του Βαλέριο Μαγκρέλι ή του νεότατου Ντουρς Γκρίνμπαϊν. Ο όγκος αυτής της μεταφραστικής δουλειάς είναι, πιστεύω, σχεδόν χωρίς προηγούμενο. Κι από κοντά, ας μην το ξεχνάμε, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στο δοκίμιο, το στοχασμό, τη λογοτεχνική θεωρία».

-Μετά τη μεταγλώττιση του Ροΐδη και του Βιζυηνού (που επίκειται), μήπως ήγγικεν και η ώρα του Κάλβου; Ποια είναι η γνώμη σου για την ενδογλωσσική μετάφραση αυτών των κειμένων;

«Στα λογοτεχνικά ζητήματα καλό είναι κανείς να μη νομοθετεί και να περιμένει να κρίνει και εκ του αποτελέσματος. Αν για τον Ροΐδη και τον Βιζυηνό «ήγγικεν η ώρα» -πράγμα για το οποίο δεν είμαι απολύτως βέβαιος, ασχέτως της ποιότητας των μεταφράσεων-, για τον Κάλβο σίγουρα όχι. Για έναν ποιητή το θέμα δεν είναι να πει ότι "ακούει το φύσημα του ανέμου". Το θέμα, όπως σωστά μας θυμίζει ο Βαλερί, είναι να δημιουργήσει το φύσημα. Ο πεζογράφος μπορεί να πιστεύει ότι οι λέξεις του λογοδοτούν σε κάποια εξωκειμενική πραγματικότητα, ο ποιητής όμως ξέρει ότι το πραγματικό ενός λόγου είναι οι λέξεις μόνο και οι μορφές. Επομένως Κάλβος χωρίς την ιδιόμορφη, ιδιότυπη γλώσσα του δεν υφίσταται. Οπως λοιπόν μαθαίνουν οι Αγγλοι να διαβάζουν τα σονέτα του ελισαβετιανού Σέξπιρ, έτσι ας μάθουμε και εμείς να διαβάζουμε τις "Ωδές" του Επτανήσιου. Ειδάλλως τα ποιήματά του "θα βροντάουσιν αιωνίως επί τας κεφαλάς των αχαρίστων"».

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 03/03/2006
« Last Edit: 19 May, 2010, 01:04:38 by spiros »
Βασίλης Μπαμπούρης
meta|φραση School of Translation Studies


 

Search Tools