Translation - Μετάφραση

General => General Discussion => Linguistic discussion => Topic started by: wings on 06 Jul, 2007, 13:45:13

Title: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: wings on 06 Jul, 2007, 13:45:13
Η ενότητα Poetry of Thessaloniki (https://www.translatum.gr/forum/index.php/board,40.0) μέχρι στιγμής αποτελεί το εμβρυικό στάδιο μιας διαδικτυακής ανθολογίας για τους ποιητές της πόλης μου. Από τα τέλη του 2006 αποφάσισα να τη συντάξω λίγο πιο οργανωμένα, συμμαζεύοντας αρχικά σε νήματα κατά ποιητή (https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=9084.0) τα σκόρπια ποιήματα που είχαμε στο φόρουμ. Στην πορεία συμπλήρωσα την ανθολογία με άλλους ποιητές και προς το παρόν θαρρώ πως έχω καλύψει τους περισσότερους των γενεών έως και το 1980. Η ανθολογία έχει πολύ δρόμο ακόμα μπροστά της και ζητώ για πρώτη φορά επισήμως τη βοήθεια όλων σας για να την εμπλουτίσουμε όσο γίνεται περισσότερο.

Στην ενότητα αυτή και στο νήμα https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=8472, έχουμε εδώ και λίγες μέρες τη χαρά και την τιμή να φιλοξενούμε τον ποιητή Τόλη Νικηφόρου (http://www.nikiforou-poems.gr/gr/index.htm).

Πριν από λίγο, στο ίδιο νήμα, μου ζήτησε να ξεκινήσω μια νέα συζήτηση με το θέμα του τίτλου μας.

Το ξεχωριστό νήμα για τη μετάφραση της ποίησης θα προτιμούσα να το ανοίξει η Βίκυ γιατί εγώ είμαι εντελώς καινούριος, μπερδεύομαι, πατάω λάθος κουμπιά και χάνομαι σ' αυτόν τον δαίδαλο.  Δηλώνω από την αρχή τη θέση μου.
Η ποίηση δεν μεταφράζεται. Μεταφράζεται μόνο από την ανάγκη να επικοινωνήσει με τον ποιητή εκείνος που δεν γνωρίζει τη γλώσσα του αλλά είναι πλέον κάτι άλλο. Χάνεται η μαγεία, το άρωμα, η μουσική, μένει το κέλυφος της.
Ως εδώ τώρα. Τα υπόλοιπα (και είναι πολλά) στο κατάλληλο μέρος.

Νωρίτερα είχε αρχίσει να διατυπώνει τις απόψεις του γενικώς περί λογοτεχνικής μετάφρασης και ειδικότερα για τη μετάφραση ποιημάτων. Σας παραδίδω το νήμα, το βήμα και τον ποιητή, λοιπόν, και καλή μας συνέχεια! :-)

Χλόη Κουτσουμπέλη: Αν η ποίηση είναι πορτοκάλι, πόσο αλλάζει η γεύση της με τη μετάφραση; (https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=190468.0)
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: wings on 06 Jul, 2007, 13:57:26
Παίρνω πρώτη θέση και δηλώνω εξαρχής πως συμφωνώ με τον Τόλη που με κάλυψε απολύτως με τρεις φράσεις του:

Quote
Η ποίηση δεν μεταφράζεται.  Μεταφράζεται μόνο από την ανάγκη να επικοινωνήσει με τον ποιητή εκείνος που δεν γνωρίζει τη γλώσσα του αλλά είναι πλέον κάτι άλλο. Χάνεται η μαγεία, το άρωμα, η μουσική, μένει το κέλυφος της.

Μα, αν χαθεί η μαγεία, το άρωμα κι η μουσική, τι αξία έχει σκέτο το κέλυφός της;
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: tuna on 06 Jul, 2007, 15:44:20
Ποιητής

εγώ δεν γράφω στίχους
δεν τραγουδάω
σαν προαιώνιος κατακλυσμός
κλονίζω τα ίδια φράγματα
σαν την πανούργα θάλασσα
κατατρώω τον ίδιο βράχο
σαν πεισματάρης γύφτος
δουλεύω το ίδιο φυσερό
ανάβω την ίδια φλόγα
κολλάω αφίσες με το σάλιο μου
σκίζω στολές
τσακίζω αλύπητα παράσημα
χορεύω στις ανύποπτες πλατείες σας
μπερδεύω τους λογαριασμούς σας
ανοίγω το κλουβί να φτερουγίσετε
αδειάζω ένα τσουβάλι ζωγραφιές στα πόδια σας
Poet

I don’t write verses
I do not sing –
like an age-long flood
I shake the same dams
like the sly sea
I eat away at the same rock
like the stubborn gypsy
I blow the same bellows
to kindle the same flame,
I use my saliva to paste posters,
I tear uniforms apart,
I smash medals mercilessly,
I dance in your ignorant squares,
I meddle with your accounts,
I open the cage for you to spread your wings
I empty a bagful of pictures at your feet.

Μεταφράστηκε ή έχει απομείνει μόνο το κέλυφος;
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: banned on 06 Jul, 2007, 17:47:18
Τι κάνει ένας ποιητής που είναι ταυτόχρονα και μεταφραστής; Προσπαθεί να μεταφράσει τα δικά του ποιήματα. Ιδίως όταν αρκετά απ' αυτά έχουν μεταφραστεί σε μερικές ξένες γλώσσες, μεταξύ των οποίων και στην αγγλική (στον Καναδά και τις Η.Π.Α.) από πανεπιστημιακούς δασκάλους κυρίως και έχουν δημοσιευτεί σε ανθολογίες και λογοτεχνικά περιοδικά.  Αφού μπορούν (;) οι άλλοι, γιατί όχι κι εγώ ο ίδιος;

Αυτό προσπάθησα να κάνω από πολλά χρόνια πριν. Έχω ένα μεγάλο κλασέρ με τις προσπάθειες μου, τόλμησα να αναρτήσω και μερικά στην ιστοσελίδα μου. Θυμάστε εκείνο τον τελευταίο κόκκο άμμου που δεν παραδίδεται; Ο Σεφέρης το λέει; Λοιπόν, όσο κι αν προσπάθησα, ο ήχος του σκουριασμένου τροχού μου τριβέλιζε το μυαλό.

Ευχαριστώ πολύ, Τυna. Θα σου απαντήσω μ' ένα άλλο ποίημά μου.


θέα απ' τη λεκάνη της ξενιτιάς

το κρύο μπαίνει απ' το σπασμένο τζάμι
μπαίνει το μαυροπούλι με το ράμφος του
και το αχνό διάγραμμα τριών σπιτιών
μπαίνει μια λυγερή αφρικάνα
με τις αυθάδικες γροθιές για στήθια
μπαίνουνε γλάστρες κίτρινες, πορτοκαλιές
ρούχα που κυματίζουν στο σχοινί
κάποιος που πίνει απέναντι καφέ
σκυφτός και μόνος

το κρύο μπαίνει γκρίζο απ' το σπασμένο τζάμι
μπαίνει σκυφτό και μόνο
η μουσική ακούγεται
σαν νάναι λάθος οι στροφές του δίσκου


Πατρίδα του ποιήματος είναι η γλώσσα του. Σε οποιοδήποτε άλλη είναι ξενιτεμένο.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: tuna on 06 Jul, 2007, 18:50:20


Πατρίδα του ποιήματος είναι η γλώσσα του. Σε οποιοδήποτε άλλη είναι ξενιτεμένο.

Η απάντησή σας μου θύμισε αμέσως το παρακάτω, μεταφρασμένο στα αγγλικά, ποίημά σας που διάβασα το μεσημέρι, μπαίνοντας στην ιστοσελίδα σας:

London 1967-1971

dreamy city of the North
dressed in your mute colors
your magic enticing voices
heard amid drops of everyday rain

for years I lived in a low attic
wandered in your neighbourhoods
saw the crocus blossom in the snow
got drunk on the aroma of your girls
....

incredible city
with a smile on the policeman's face
red buses with destinations from myths
city of strikes
indolent as the Thames
city with a fine skin of sensuality

universal city
with a thousand versions of the same language
with a thousand faces of the same person
with a thousand churches of the same deceit

city that has learnt to live without passion
you hide your spoils with affection
in the halls of medieval buildings
city that has been successful in welcoming
both the arrogance of the ignorant
and the aspirations of the persecuted

women with strange hats
the scent of tobacco and wood
a ¨thank you¨ in every encounter
the inexplicable signs
the boisterous alehouses and warm beer
....

you return often, city of the North
you appear pale in my sleep
bathed in your uncertain light
but never, never, never mine.

Προσπαθούσα διαρκώς διαβάζοντάς το (δεν υπήρχε στην ιστοσελίδα η αυθεντική, η ελληνική του εκδοχή), να το 'μεταφράσω' ξανά πίσω, στην 'πατρίδα' του. Αυτή η προσπάθεια αποδεικνύει, νομίζω, πόσο ξενιτιμένο έμοιαζε. Πάντως οι δυνατές του στιγμές διαφαίνονται και στη μετάφρασή του.



Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Porkcastle on 06 Jul, 2007, 22:58:07
Παίρνω πρώτη θέση και δηλώνω εξαρχής πως συμφωνώ με τον Τόλη που με κάλυψε απολύτως με τρεις φράσεις του:

Η ποίηση δεν μεταφράζεται.  Μεταφράζεται μόνο από την ανάγκη να επικοινωνήσει με τον ποιητή εκείνος που δεν γνωρίζει τη γλώσσα του αλλά είναι πλέον κάτι άλλο. Χάνεται η μαγεία, το άρωμα, η μουσική, μένει το κέλυφος της.

Δεν θα έλεγα πως η ποίηση δεν μεταφράζεται. Αναγνωρίζω όμως πως είναι πολύ δύσκολο και θέλει τέχνη κι αρχ... (ωχ, παρασύρθηκα από τα τελευταία νήματα) για να μεταφράσεις ποίηση χωρίς να γράψεις, στο τέλος, καινούριο ποίημα.
Για μένα, απόδειξη αυτού είναι μία μετάφραση του "If" από τον Rudyard Kipling, η οποία θεωρώ πως έχει διατηρήσει στο ακέραιο τη μαγεία, το άρωμα, τη μουσική, όπως θέλετε πείτε το, του πρωτοτύπου. Δυστυχώς δεν θυμάμαι τ' όνομα του μεταφραστή, όποιος γνωρίζει ας βοηθήσει --το μόνο που θυμάμαι είναι ότι η μετάφραση είναι αρκετά παλιά κι έχει ως εξής:

Αν να κρατάς καλά μπορείς το λογικό σου, όταν τριγύρω σου όλοι
τάχουν χαμένα και σ’ εσέ της ταραχής τους ρίχνουν την αιτία.
Αν να εμπιστεύεσαι μπορείς τον ίδιο τον εαυτό σου όταν ο κόσμος
δε σε πιστεύει κι’ αν μπορείς να του σχωρνάς αυτή τη δυσπιστία.
Να περιμένεις αν μπορείς δίχως να χάνεις την υπομονή σου,
κι’ αν άλλοι σε συκοφαντούν να μην καταδεχτείς ποτέ το ψέμμα,
κι’ αν σε μισούν, εσύ ποτέ σε μίσος ταπεινό να μην ξεπέσεις,
μα να μην κάνεις τον καλό η τον πολύ σοφό στα λόγια.

Αν να ονειρεύεσαι μπορείς και να μην είσαι δούλος των ονείρων,
αν να στοχάζεσαι μπορείς δίχως να γίνει ο στοχασμός σκοπός σου,
αν ν’ αντικρύζεις σου βαστά το θρίαμβο και τη συμφορά παρόμια
κι’ όμοια να φέρνεσαι σ’ αυτούς τους δυό τυραννικούς απατεώνες,
αν σου βαστά η ψυχή ν’ ακούς όποιαν αλήθεια εσύ είχες ειπωμένη,
παραλλαγμένη απ’ τους κακούς, για να ναι για τους άμυαλους παγίδα
η συντριμένα να θωρείς όσα σούχουν ρουφήξει τη ζωή σου
και πάλι να ξαναρχινάς να χτίζεις μ’ εργαλεία πούναι φθαρμένα.

Αν όσα αποχτήσες μπορείς σ’ ένα σωρό μαζύ να τα μαζέψεις
και δίχως φόβο, μονομιάς κορώνα η γράμματα όλα να τα παίξεις
και να τα χάσεις και απ’ αρχής, ατράνταχτος να ξεκεινήσεις πάλι
και να μη βγάλει και μιλιά γι’ αυτό τον ξαφνικό χαμό σου.
Αν νεύρα και καρδιά μπορείς και σπλάχνα και μυαλό όλα να τα σφίξεις
να σε δουλέψουν ξαναρχής, κι’ ας είναι από πολύν καιρό σωσμένα
και να κρατιέσαι πάντα ορθός, όταν δεν σούχει τίποτε απομείνει
παρά μονάχα η θέληση, κράζοντας σε όλα αυτά «βαστάτε».

Αν με τα πλήθη να μιλάς μπορείς και να κρατάς την αρετή σου,
με βασιλιάδες να γυρνάς, δίχως απ’ τους μικρούς να ξεμακρύνεις.
Αν μήτε φίλοι, μήτ’ εχθροί μπορούνε πιά ποτέ να σε πειράξουν,
όλο τον κόσμο αν αγαπάς, μα και ποτέ παρά πολύ κανένα.
Αν του θυμού σου τις στιγμές, που φαίνεται αδυσώπητη η ψυχή σου,
μπορείς ν’ αφήσεις να διαβούν την πρώτη ξαναβρίσκοντας γαλήνη,
δική σου θάναι τότε η Γη, μ’ όλα  και μ’ ό,τι πάνω της κι’ αν έχει
και κάτι ακόμα πιο πολύ: Άντρας αληθινός θάσαι, παιδί μου.


Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: wings on 06 Jul, 2007, 23:02:20
Μα για κοιτάξτε εδώ πόσες μεταφράσεις του If υπάρχουν (δυστυχώς χωρίς τα ονόματα των μεταφραστών): http://www.phys.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/rudyard_kipling_if.htm, κι ας ψάξουμε να βρούμε ποια απ' όλες κράτησε τη μαγεία και τη μουσική των αρχικών στίχων. Μεταφράζονται οι λέξεις, μα η κάθε γλώσσα έχει τη δικιά της μουσική και το δικό της μέτρο κι αυτά συνήθως χάνονται μετά τη μετάφραση.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Porkcastle on 06 Jul, 2007, 23:09:18
Γνωρίζω τις διάφορες μεταφράσεις (τις είχα δει σε άλλο λινκ), απλά, για μένα, αυτή που παρέθεσα είναι η καλύτερη. Γούστα είναι αυτά... όπως άλλωστε και η ποίηση, η αξιολόγησή της είναι θέμα τελείως υποκειμενικό. :)
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: tuna on 07 Jul, 2007, 12:05:08
Κι εγώ πιστεύω ότι η ποίηση μεταφράζεται – γι’ αυτό αποπειράθηκα  τη μεταφραστική άσκηση με το ποίημα του κ. Νικηφόρου. Θεωρούσα ότι με αρκετό brainstorming εκ μέρους όλων και, κυρίως, με τη βοήθεια του ίδιου του ποιητή, θα μπορούσε να αποδοθεί ικανοποιητικά το συγκεκριμένο ποίημα στην αγγλική γλώσσα.

Όπως με κάθε λογοτεχνικό κείμενο, έτσι και μ’ ένα ποίημα, το πρώτο και σημαντικότερο βήμα είναι η πλήρης κατανόηση του νοήματός του. Κατόπιν, ο μεταφραστής πρέπει να βάλει στην άκρη το οπλοστάσιο του προσωπικού του ύφους, κρατώντας απ’ αυτό μόνο τα εφόδια του λεξιλογίου του, και, απελευθερωμένος έτσι – ως μια εγγράμματη tabula rasa, δηλαδή - να προσπαθήσει να ταυτοποιήσει το λόγο του με εκείνον του συγγραφέα/ποιητή. Το αποτέλεσμα ποτέ δεν μπορεί να είναι η ίδια, η πρωτογενής γραφή. Πάντα ξενιτεμένη θα είναι, ας βρίσκεται, όμως, όσο γίνεται πιο κοντά στα πάτρια εδάφη της.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: F_idάνι on 07 Jul, 2007, 12:25:11
Επειδή ποίηση δεν είναι μόνο τα αριστουργήματα, θυμίζω μία παλαιότερη συζήτηση εδώ (https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=4655.msg29129#msg29129). Μου άρεσε πολύ η μετάφραση στο προτελευταίο μήνυμα του νήματος. Δεν την ''ψείρισα'' ποτέ. Όμως, αυτό που για μένα είναι το ζητούμενο στη μετάφραση της ποίησης, το να διατηρείται δηλαδή η ''επίγευση'' του ποιήματος, νομίζω εδώ έχει επιτευχθεί. Εσείς, τι λέτε;
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 24 Jan, 2010, 15:45:06
https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=56234.0
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Dianora on 16 Jul, 2010, 14:52:50
Ναι, η ποίηση μεταφράζεται, αλλά με ποιο στόχο...

Είναι ένας τρόπος επικοινωνίας με τον ξένο ποιητή, μέσω όμως μιας φόρμας που αφαιρεί ένα μεγάλο κομμάτι του συναισθήματος της πρωτότυπης δουλειάς και όσο καλή κι αν είναι αυτή η φόρμα, δεν παύει να είναι απλώς ένα όχημα. Γιατί η ποίηση αποτελείται τόσο από μορφή (λεξιλόγιο, ύφος, ποιητική, μετρική) όσο κι από περιεχόμενο (νοήματα), μια διαλλεκτική και αδιάσπαστη ενότητα. Αν προσπαθήσουμε να απομονώσουμε το ένα από το άλλο, το σύνολο χάνει, όχι όμως ότι δε μπορεί να υπηρετήσει κάποιους στόχους, ειδικότερα την προσπάθεια για επικοινωνία.

Για μένα, όποιος προσπαθεί να μεταφράσει ποίηση πρέπει να το κάνει με φόβο και δέος και επιπλέον με τη βαθιά επίγνωση πως αν δεν είσαι κι ο ίδιος κομματάκι ποιητής το αποτέλεσμα της δουλειά σου θα είναι στείρο. Φυσικά εδώ έρχεται ο κίνδυνος η μετάφραση να είναι ένα νέο ποίημα, και φοβάμαι πως πάντα είναι γιατί ο μεταφραστής - ποιητής δε μπορεί να ξορκίσει ούτε τις καταβολές του, ούτε το προσωπικό του ύφος, ούτε εν τέλει να γίνει άλλος άνθρωπος και πόσο μάλλον εκείνος που έγραψε το πρωτότυπο.

Οι καλύτερες ποιητικές μεταφράσεις που έχω διαβάσει ωστόσο, είναι εκείνες που πίσω από το κύριο σώμα του ποίηματος φαίνεται πολύ διακριτικά η προσωπική δουλειά και το ύφος του μεταφραστή. Άλλωστε, καθώς δε νομίζω ότι μπορούμε να αξιώνουμε πλήρη ταυτοσημία μετάφρασης με πρωτοτύπου - ειδικά σε ό,τι αφορά την ποίηση-, αν πρόκειται να γίνει η προσπάθεια και το αποτέλεσμα είναι καλό - ξεχωριστή άποψη του κάθε αναγνώστη - ας αποδώσουμε τα εύσημα... 
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 22 Jul, 2010, 20:18:03
Ακριβώς έτσι έχουν τα πράγματα. Η Dianora περιγράφει πληρέστατα τη στάση του μεταφραστή απέναντι στην ποίηση.

Ο πολύ σημαντικός μεταφραστής και πανεπιστημιακός D. Connolly θεσπίζει πέντε κριτήρια της ποιητικής μετάφρασης στο έργο του "Μετα-Ποίηση" (εκδόσεις Ύψιλον).

Αξίζει να το έχει στη βιβλιοθήκη του όποιος ασχολείται με τη μετάφραση της ποίησης...
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: melenia on 22 Jul, 2010, 22:14:46
Και πάλι ως καινούρια (στο φόρουμ  όχι στον κλάδο) θα εκφράσω τη γνώμη μου με το πρέπων δέος απέναντι στο είδος και τη μετάφρασή του.
Ποίηση για μένα είναι ο ρυθμός, το άκουσμα και η εικονα σε συνδυασμό με το νόημα. Αν αλλάξει η γλώσσα, θα μείνει ο ρυθμός, ίσως η εικόνα, ελπίζω και το νόημα αλλά όχι το άκουσμα. Αλλού σε ταξιδεύουν τα ελληνικά με τα έντονα σύμφωνα και ανοιχτά όλο ζωή φωνήεντα και αλλού τα αγγλικά με τα άδηλα νοήματα, τη λογική, το στήσιμο, τη σκληρότητα τους. Αλλιώς γράφει ο Καζαντζάκης ως έλληνας όντας Κρητικός και αλλιώς ο Ελύτης. Αν λοιπόν ακόμα και στην ίδια γλώσσα υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά πως θα μεταφράσεις κάτι έτσι ώστε στον  ξένο αναγνώστη να γεννηθούν όχι ίδια- δεν είναι αυτός ο σκοπός- ούτε παρόμοια συναισθήματα αλλά... όλα τα συναισθήματα που θα έπρεπε βάσει της διέγερσης όλων των αισθήσεων, αφού θα λείπει ο ήχος; 

Έχοντας πει όλα τα παραπάνω πρέπει να πω πως συμφωνώ με το Robert Frost via Spirus όμως ειδικά η ποίηση είναι κάτι που αξίζει έστω την προσπάθεια να μεταφραστε.  Αν όμως δεν είσαι ποιητής (όχι απαραίτητα με ποιητικές συλλογές αλλά μέσα σου) άσε καλύτερα τη μετάφραση της ποίησης.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 22 Jul, 2010, 23:08:49
Αλλού σε ταξιδεύουν τα ελληνικά με τα έντονα σύμφωνα και ανοιχτά όλο ζωή φωνήεντα και αλλού τα αγγλικά με τα άδηλα νοήματα, τη λογική, το στήσιμο, τη σκληρότητα τους.

Αν και τα περισσότερα που γράφεις είναι ορθά, επισημαίνω την παραπάνω διατύπωσή σου, διότι είμαι απολύτως αντίθετος -όπως και όλες οι επιστήμες της γλώσσας- προς τις προκαταλήψεις περί σκληρότητας, ζωής κ.λπ. Είναι σαν να λέει κανείς ότι οι Άγγλοι είναι σκληροί, ενώ οι Έλληνες όλο ζωή... Είναι έτσι, άραγε; Η ιστορία έχει να δείξει περιπτώσεις όπου αυτό επιβεβαιώνεται, αλλά και άλλες τόσες όπου αυτό διαψεύδεται!

Δεν υπάρχουν σκληρές γλώσσες, μαλακές γλώσσες κ.τ.ό. "Για ποιον;" είναι το ερώτημα. Αυτό που μοιάζει σκληρό σε σένα, μοιάζει απαλό σα χάδι σε κάποιον άλλον (για τη γλώσσα μιλώντας πάντοτε).

Είναι πιο σκληρό το "flower" από το "εύθραυστος";
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: melenia on 23 Jul, 2010, 20:11:14

Το 'flower' δεν το μεταφράζεις ως 'εύθραστος' αλλά ως 'λουλούδι' και σίγουρα το 'fragile' δεν είναι τόσο 'εύθραστο' ως ήχος. Οχι. για μένα ( το τονίζω αφού λες για ποιον;) Οι γλώσσες δεν κρίνονται από την ιστορία. Από τον ήχο κρίνονται αν είναι σκληρές ή απαλές, ανοιχτές ή κλειστές. Και ταιριάζουν με την ιδιοσυγκρασία του λαού που τις μιλάει, το κλίμα της χώρας όπου ζει αυτός ο λαός και την ιστορία του.
Τα γράμματα σχηματίζουν λέξεις και οι ήχοι  που αντιπροσωπεύουν υπάρχουν ακόμα κι όταν διαβάζεις σιωπηλά μέσα σου, σωστά; Αν οι ήχοι διαφέρουν γίνεται να μη διαφέρει  το άκουσμα μιας γλώσσας από μια άλλη; . Πάντα τα Δανέζικα θα μου 'ακούγονται' πιο απότομα από τα Ιταλικά και τα Ισπανικά της Ισπανίας πιο απαλά από της Κούβας. Όπως ο ήλιος ένα πράγμα. Αλλος στην Ελλάδα, άλλος στην Αίγυπτο. Οι λέξεις 'αγγίζουν' όπως οι 'αχτίνες' κατά τη γνώμη μου. Το Jeremy Irons  να βάλω να διαβάσει Shakespeare  πάλι η γλώσσα δεν θα είναι ελαφριά και απαλή - στα δικά μου αυτιά.

Επίσης δεν ξέρω αν το γνωρίζεις αλλά ακόμα και η τονικότητα της κάθε γλώσσας διαφέρει σε τέτοιο σημείο που οταν πας σε στουντιο για να ηχογραφήσεις στα μεγάλα επαγγελματικά στούντιο του εξωτερικού σε ρωτούν τι γλώσσα θα μιλήσεις για να ρυθμίσουν τα μηχανήματα. Όταν μιλάω αγγλικά είμαι πιο ένρινη από οταν  μιλάω ελληνικά και όταν μιλάω γαλλικά είμαι ... πιο απαλή να το πω; Δεν ξέρω. Πάντως όταν μιλάω Ιταλικά η φωνή μου κατεβαίνει σε τονικότητα και στα Ισπανικά μένει πάνω κάτω εκεί που είναι στα ελληνικά.

Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: wings on 23 Jul, 2010, 20:16:52
Φωναχτά διαβάζουμε την ποίηση; [Αστειεύομαι, φυσικά.]

Όλα μεταφράζονται. Απλώς ορισμένα γραπτά μεταφράζονται πάρα πολύ δύσκολα. Λογικό δεν είναι;

Να θυμίσω σε όλους μας ότι χωρίς το έργο ζωής του Βασίλη Ρώτα με τις μεταφράσεις των έργων του Σέξπιρ, οι Έλληνες δεν θα ήξεραν τι λέει ο μεγάλος ευρωπαίος δραματουργός σε μια εποχή που η γλωσσομάθεια στη χώρα μας ήταν περιορισμένη και τα θεατρικά έργα σοβαρού ρεπερτορίου παιζόντουσαν κυρίως στην Αθήνα.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: melenia on 23 Jul, 2010, 20:51:52
Και τρελαίνομαι για τις μεταφράσεις του Ρώτα. Που είναι οφείλω να παραδεχτω και εξαιρετικά πιστές (στο Σαίξπηρ τουλάχιστον) από ότι θυμάμαι. Εχω διαβάσει όμως και Σεφέρη στα αγγλικά και... ήθελα να κλάψω. Οχι γιατί ο μεταφραστής δεν έκανε καλή δουλειά, αντίθετα ήταν εξαιρετικός αλλά ... δεν ήταν Σεφέρης, βρε παιδί μου.
Μετά από όλες τις αντιρρήσεις μου θα πω το τελευταίο και θα φύγω. Η ποίηση νομίζω πως πάνω και πέρα από όλα οφείλει να μεταφράζεται. Αφού δε μιλάμε όλη την ίδια γλώσσα ας μεταφράζεται τουλάχιστον. Υπάρχουν άνθρωποι που κοπιάζουν ώρες ατέλειωτες να βρουν τη λέξη που θα αποδώσει σωστά το αίσθημα του ποιήματος και εγώ τουλάχιστον... χαίρομαι που υπάρχουν. Για τις γλώσσες που ούτε εμείς οι μεταφραστές γνωρίζουμε. Διάβασα κάτι Ιαπωνικά ποιήματα τελευταία. Πώς θα το έκανα διαφορετικά. Δεν ξέρω το πρωτότυπο αλλά τα ποιήματα με συγκλόνησαν στη μετάφραση. Αυτό μου αρκεί. Ελπίζω να ήταν και η δουλειά καλή.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: wings on 23 Jul, 2010, 21:06:00
Διάβασα κάτι Ιαπωνικά ποιήματα τελευταία. Πώς θα το έκανα διαφορετικά. Δεν ξέρω το πρωτότυπο αλλά τα ποιήματα με συγκλόνισαν στη μετάφραση. Αυτό μου αρκεί. Ελπίζω να ήταν και η δουλειά καλή.

Αυτό ακριβώς εννοούσα. Πώς αλλιώς θα διαβάζαμε την ξένη λογοτεχνία;
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 25 Jul, 2010, 00:15:12
Το 'flower' δεν το μεταφράζεις ως 'εύθραστος' αλλά ως 'λουλούδι' και σίγουρα το 'fragile' δεν είναι τόσο 'εύθραστο' ως ήχος. Οχι. για μένα ( το τονίζω αφού λες για ποιον;) Οι γλώσσες δεν κρίνονται από την ιστορία. Από τον ήχο κρίνονται αν είναι σκληρές ή απαλές, ανοιχτές ή κλειστές. Και ταιριάζουν με την ιδιοσυγκρασία του λαού που τις μιλάει, το κλίμα της χώρας όπου ζει αυτός ο λαός και την ιστορία του.
Τα γράμματα σχηματίζουν λέξεις και οι ήχοι  που αντιπροσωπεύουν υπάρχουν ακόμα κι όταν διαβάζεις σιωπηλά μέσα σου, σωστά; Αν οι ήχοι διαφέρουν γίνεται να μη διαφέρει  το άκουσμα μιας γλώσσας από μια άλλη; . Πάντα τα Δανέζικα θα μου 'ακούγονται' πιο απότομα από τα Ιταλικά και τα Ισπανικά της Ισπανίας πιο απαλά από της Κούβας. Όπως ο ήλιος ένα πράγμα. Αλλος στην Ελλάδα, άλλος στην Αίγυπτο. Οι λέξεις 'αγγίζουν' όπως οι 'αχτίνες' κατά τη γνώμη μου. Το Jeremy Irons  να βάλω να διαβάσει Shakespeare  πάλι η γλώσσα δεν θα είναι ελαφριά και απαλή - στα δικά μου αυτιά.

Επίσης δεν ξέρω αν το γνωρίζεις αλλά ακόμα και η τονικότητα της κάθε γλώσσας διαφέρει σε τέτοιο σημείο που οταν πας σε στουντιο για να ηχογραφήσεις στα μεγάλα επαγγελματικά στούντιο του εξωτερικού σε ρωτούν τι γλώσσα θα μιλήσεις για να ρυθμίσουν τα μηχανήματα. Όταν μιλάω αγγλικά είμαι πιο ένρινη από οταν  μιλάω ελληνικά και όταν μιλάω γαλλικά είμαι ... πιο απαλή να το πω; Δεν ξέρω. Πάντως όταν μιλάω Ιταλικά η φωνή μου κατεβαίνει σε τονικότητα και στα Ισπανικά μένει πάνω κάτω εκεί που είναι στα ελληνικά.



Συγγνώμη, είπα πουθενά ότι το flower μεταφράζεται με το "εύθραυστος"; Απλώς έκανα σύγκριση της σκληρότητας και της μαλακότητας δύο γλωσσών, επισημαίνοντας ότι δεν είναι πάντα η ελληνική με πολλά φωνήεντα και η αγγλική με πολλά σύμφωνα, αλλά ότι μπορεί να συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο.

Λοιπόν, η Φινλανδία έχει το ίδιο κλίμα ακριβώς με τη Σουηδία, αλλά οι γλώσσες τους διαφέρουν ως προς τη... σκληρότητα κ.λπ. όπως διαφέρει το πορτοκάλι από το καρπούζι! Τα φινλανδικά είναι γεμάτα φωνήεντα (δηλαδή "ζωηρά" κατ' εσέ), ενώ τα σουηδικά γεμάτα σύμφωνα (δηλαδή "σκληρά" κατ' εσέ).

Όσο για την τονικότητα, ασφαλώς και το γνωρίζω, αλλά δεν σημαίνει απολύτως τίποτα για τη σκληρότητα και τη... μαλακότητα.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: wings on 25 Jul, 2010, 00:28:10
Μ' αυτά που λέτε μου 'ρχεται να ρίξω Calgon σε μερικές γλώσσες να στρώσουν. :-))
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: melenia on 25 Jul, 2010, 01:38:24
Λοιπόν, η Φινλανδία έχει το ίδιο κλίμα ακριβώς με τη Σουηδία, αλλά οι γλώσσες τους διαφέρουν ως προς τη... σκληρότητα κ.λπ. όπως διαφέρει το πορτοκάλι από το καρπούζι! Τα φινλανδικά είναι γεμάτα φωνήεντα (δηλαδή "ζωηρά" κατ' εσέ), ενώ τα σουηδικά γεμάτα σύμφωνα (δηλαδή "σκληρά" κατ' εσέ).

Όσο για την τονικότητα, ασφαλώς και το γνωρίζω, αλλά δεν σημαίνει απολύτως τίποτα για τη σκληρότητα και τη... μαλακότητα.
Τα σουηδικά και τα φινλανδικά διαφέρουν γιατί έχουν άλλη εντελώς ρίζα όπως θα γνωρίζεις. Μην παίρνεις ένα κομμάτι από αυτό που λέω και κοιτάς μόνο αυτό.
Ναι, κατ'εμέ έχει διαφορά αν η τονικότητα της μιας γλώσσας διαφέρει από την άλλη γιατί αυτό αμέσως αλλάζει τον ήχο της, τον ήχο όμοιων συμφώνων με την άλλη. Αν πάντως (κατ'εμέ) κάποιες είναι σκληρές ή μαλακές δεν έχει να κάνει με την τονικότητα -μόνο- αλλά με τον ήχο γενικότερα. Και αν πιστεύεις πραγματικά οτι ο ένας ελληνικός ήχος λέξης μπορεί να αποδωθεί εξίσου καλά με έναν αραβικό, δικαίωμά σου. Όπως όλες οι αισθήσεις έτσι και στην ακοή δεν υπάρχει αντικειμένικότητα.  Πάντως βάζω στοίχημα οτι αν διάβαζα τα υπέροχα ιαπωνικά μου ποιήματα στα ιαπωνικά- είτε τα καταλάβαινα είτε όχι- θα μου δημιουργούσαν μια εντελώς διαφορετική αίσθηση.
Τελικά η μουσικη και η ζωγραφική είναι ευλογημένες τέχνες. Δεν χρειάζονται μετάφραση.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 26 Jul, 2010, 19:08:22
Επειδή απεχθάνομαι τις απεραντολογίες, λέω μόνο αυτό: Ασφαλώς και η τονικότητα των γλωσσών διαφέρει, ασφαλώς και αυτό επηρεάζει το αισθητικό τους αποτέλεσμα, αλλά το ως προς ποια κατεύθυνση το επηρεάζει, είναι καθαρά υποκειμενικό. Δηλαδή: συμφωνώ με την άποψή σου ότι αλλιώς θα ηχεί ένα ποίημα στα αραβικά απ' ό,τι στα ελληνικά ή στα ισπανικά απ' ό,τι στα ουαλικά κ.ο.κ., αλλά διαφωνώ με τις ετικέτες που βάζεις στην τάδε γλώσσα ως "ζωηρή" και στη δείνα γλώσσα ως "σκληρή, λογική" και τα ρέστα.

Διαφωνώ επίσης με τον όποιο σημαντικό ρόλο του κλίματος στη διαμόρφωση μιας γλώσσας. Ασφαλώς τα σουηδικά και τα φινλανδικά έχουν άλλη ρίζα (ξέρεις, τυχαίνει να μιλάω και τις δύο αυτές γλώσσες...), αλλά αν ίσχυαν όσα αναφέρεις για το κλίμα, το κοινό κλίμα των δύο γλωσσικών κοινοτήτων δεν θα έπρεπε να τις οδηγήσει σε μια συγκλίνουσα εξέλιξη και να τις διαμορφώσει ηχητικά (και μόνο ηχητικά, το τονίζω) με παρόμοιο τρόπο;

Όπως θα δεις, δεν διαφώνησα πουθενά με το ότι διαφέρει το αισθητικό αποτέλεσμα σε κάθε γλώσσα, άρα και στην εκάστοτε μετάφραση σε σχέση με το πρωτότυπο. Αλλά σε τι συνίσταται αυτή η διαφορά είναι αλλουνού παπά ευαγγέλιο.


Έλεος πια μ' αυτά τα κοριτσάκια που, χωρίς να ξέρουν καν πού απευθύνονται και πόσα περισσότερα ξέρει ο συνομιλητής τους από αυτά, σπεύδουν να μας κάνουν επίδειξη ισχυρογνωμοσύνης.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: melenia on 27 Jul, 2010, 10:47:49
Αφού συμφωνούμε στα μισά ας συμφωνήσουμε και στα άλλα μισά. Η κάθε γλώσσα επηρεάζεται - όπως έχω ξαναπει και από όσο γνωρίζω- επηρεάζεται από το φύλο- ρίζα δηλαδή- κλίμα (geographical factors) και ιστορία. Και τα τρία μαζί. Οπότε στην περίπτωση των δύο αυτών γλωσσών (φινλανδικά και σουηδικά)- δε θα μπορούσε το κοινό κλίμα και η ιστορία ( μια που συνδέονται και ιστορικά), να επηρεάσουν την εξέλιξη μιας γλώσσας επισκιάζοντας την επιρροή του βασικότερου που είναι η ρίζα.

Οκ δε συμφωνουμε για το κλίμα αλλά δεν πειράζει. Προτιμώ να διαφωνώ και να μαθαίνω. Αν θες το συζητάμε κάπου αλλού ώστε να ακούσω γιατί δεν το πιστεύεις και να σου πως την άποψή μου.

Εχεις πάντως δίκιο για τις ταμπέλες. Τις παίρνω πίσω. Εμένα οι γλώσσες μου ακούγονται -όπως οι γεύσεις μου 'φαίνονται΄ - διαφορετικές. Αν οι ταμπέλες είναι άδικες; Ναι, εντελώς άδικες, έχεις δίκιος. Αδικες για τους ανθρώπους, άδικες και για τις γλώσσες που μιλάνε. Θα τις αφήσω να μου 'ακούγονται' αλλά ... στο μυαλό μου θα συνοδεύονται από περιγραφές . 

Και έπειδή και μενα μου φαινεται πως μακριά πάει η βαλίτσα και μου φαίνεται πως ξεφεύγουμε από το θέμα για να μιλήσουμε για γλωσσολογία και όχι μετάφραση ας ξαναγυρίσουμε στη μετάφραση της ποίησης και αν είναι δυνατή. Για σένα είναι;
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 27 Jul, 2010, 16:51:05
(Τώρα είσαι στο σωστό δρόμο. Ξέρεις, δεν το παίζω ειδήμων, αλλά αντικειμενικά ο σωστός δρόμος είναι η συζήτηση, και όχι οι ταμπέλες και οι υποκειμενικές βεβαιότητες).

Όσο για τη μετάφραση της ποίησης, θεωρώ -συντασσόμενος με την κρατούσα γνώμη των θεωρητικών της μετάφρασης (Connolly, Βαγενάς, Σελλά-Μάζη, Ντάλτας, Δημητρούλια, Κεντρωτής κ.ά.)- ότι είναι εφικτή στις περισσότερες περιπτώσεις. Ασφαλώς, οι περαιτέρω λεπτομέρειες εξαρτώνται από το γλωσσικό ζεύγος, από τη γεωπολιτισμική συγγένεια μεταξύ γλώσσας πηγής και γλώσσας στόχου, από τη συγγένεια του ποιητικού είδους του πρωτοτύπου με ποιητικά είδη της γλωσσικής κοινότητας άφιξης, από τη βούληση, τις ικανότητες και το στόχο του ίδιου του μεταφραστή κ.ά. Το συζητάμε, ασφαλώς, περαιτέρω όποτε θες, ώστε να ακούσουμε ο ένας τις απόψεις του άλλου.

Το βέβαιο είναι ότι όσο πιο μακριά (ποιοτικά εννοώ, όχι ποσοτικά) είναι οι δύο γλώσσες/οι δύο πολιτισμοί, τόσο πλησιάζουμε προς την αρνητική απάντηση στο ερώτημα: ότι η "μετάφραση" που θα κάνουμε δεν θα είναι πια μετάφραση υπό στενή έννοια, αλλά διασκευή, προσαρμογή, πολιτογραφημένη μετάφραση κ.λπ.

Συγκεκριμένα στην περίπτωση ευρωπαϊκών γλωσσών, η μετάφραση της ποίησης είναι σχεδόν πάντοτε εφικτή, ανεξάρτητα από τη γλωσσική οικογένεια ή το γλωσσικό κλάδο, διότι όλες οι ευρωπαϊκές γλώσσες εντάσσονται στο ίδιο πολιτισμικό συνεχές (με τις κατά τόπους διαφορές του, ομολογουμένως), αλλά και στο λεγόμενο "Ευρωπαϊκό Sprachbund".

Εννοείται ότι θα υπάρχουν πάντοτε απώλειες, αλλά και οφέλη, όσον αφορά το μετάφρασμα.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 09 Nov, 2010, 22:44:12
Γιώργος Κεντρωτής, ο Μεταφραστής της Ποίησης

Κανονικά ήδη ο τίτλος του κειμένου απαντά στο μέγα και αγωνιωδώς τιθέμενο ερώτημα που έχει ταλανίσει γενιές και γενιές μεταφραστών και ασχολουμένων με τη μετάφραση και που δεν είναι άλλο από τούτο: μεταφράζεται η ποίηση; Συνήθως, μάλιστα, συνοδεύεται από το δυσπιστίας σημαντικό μόριο «μα»: μα μεταφράζεται η ποίηση; Αν είναι, ωστόσο, να μιλήσεις για τον μεταφραστή της ποίησης, όπως σήμερα καληώρα, σημαίνει ότι έχεις απαντήσει και εξακολουθείς να απαντάς θετικά στο αν μεταφράζεται η ποίηση. Κι όμως είναι παράξενο. Ενώ όντως η ποίηση μεταφράζεται στην πράξη επί αιώνες και ενώ τούτο ούτε ιστορικώς ερίζεται ούτε φιλολογικώς στασιάζεται, το θεωρητικό ερώτημα παραμένει ή, μάλλον, επιμένει να τίθεται σχεδόν από του αυτομάτου, ωσάν να χρειάζεται η –δίκην αναμνηστικού εμβολίου– επανάρθρωση της θετικής απάντησης. Αλλά κι έτσι ακόμα, παρά την πολλαπλή επαναληπτικότητα του φαινομένου, έρχεται ένα είδος υφέρποντος σκεπτικισμού ανάμεικτου με αόριστη δυσπιστία και δεν αφήνει τα πράγματα να καταλαγιάσουν, να κατακάτσουν και να στρώσουν το αναγκαίο παχύ ίζημα ιστορικής πείρας και φιλολογικής τεκμηρίωσης, που εγγυάται την ασφάλεια και τη βεβαιότητα του «ναι, η ποίηση μεταφράζεται». Γιατί όμως γίνεται αυτό; Καθολικής ισχύος απάντηση στο ερώτημα δεν είμαι σε θέση να δώσω, αλλά έχω την εντύπωση ότι πρόκειται για παιχνίδι προσυμφωνημένο, όπου όσοι συμμετέχουν γνωρίζουν μεν ότι το αποτέλεσμά του δεν θα συνιστά έκπληξη για κανέναν, πλην όμως το παρακολουθούν με αγωνία.

   Ίσως όλα ξεκινούν από τον ακόλουθο ορισμό της μετάφρασης, που, αν δεν είναι χαζός, είναι τουλάχιστον κοινότοπος: Μετάφραση είναι η επανέκφραση σε άλλη γλώσσα μιάς ύλης που είναι ήδη ατρέπτως δεδομένη σε μία φυσική γλώσσα.Και εδώ, όταν λέμε «επανέκφραση», εννοούμε και τη διαδικασία και το επιτέλεσμά της, δηλαδή και το μεταφράζειν και το μετάφρασμα, παναπεί και την ιδέα και το υλικό αποτύπωμά της. Ομολογουμένως ξινά πράγματα, μα την αλήθεια! Ίσως πάλι –και όταν λέω «ίσως», εννοώ ενδομύχως ότι είμαι ακραδάντως βέβαιος– λυσιτελέστερος του ορισμού είναι ένας αφορισμός της μετάφρασης. Και είναι λυσιτελέστερος ακριβώς, επειδή, ενώ τον δοθέντα ορισμό (εκτός από ξινό και κοινότοπο) μπορεί κανείς να τον χαρακτηρίσει υπερβολικά στενό ή υπερβολικά ευρύ, εξαντλητικά περιγραφικό, εξόχως αμήχανο μέσα στην τεχνητότητά του και στην πραγματικότητα ανούσιο, τον αφορισμό, που θα δοθεί ευθύς αμέσως, όχι σκιά αμφισβητήσεως δεν τον συνοδεύει, μα ούτε καν αντιλογίας. Αφήνω δε που η πυκνότητά του είναι στο σημείο nec plus ultra. Μετάφραση είναι έργον μεταφραστού. Στον αφορισμό τούτον περιλαμβάνεται και η διάσταση της διαδικασίας και η διάσταση του αποτελέσματος, και μάλιστα περιλαμβάνονται εν ενί, και δη συναρτώμενες αμφότερες μέσα από την ενότητά τους με τον μεταφραστή: με τον παράγοντα τη μετάφραση… με αυτόν που εξ ήδη όντων ναι μεν δημιουργεί νέα όντα, αλλά τα δημιουργεί αλλού, άλλοτε και αλλιώς.

Χωρίς τον παραγωγό της μετάφραση δεν υπάρχει. Αυτός φράζει, δηλαδή αυτός παίρνει τα σε έναν γλωσσικό κώδικα ήδη υπαρκτά και γνωστά πράγματα και τα λέγει, και μάλιστα τα λέγει μετά, που σημαίνει: χρονικώς ύστερα και ως προς τον τρόπο αλλιώς, το δε όλον συντελείται στην επικράτεια άλλης γλώσσας από αυτήν του πρωτοτύπου. Το πράγμα όμως δεν λήγει εδώ. Αν είταν μόνο έτσι, τότε η μετάφραση θα αποτελούσε μόριο της μαθηματικής επιστήμης· για κάθε πρωτότυπο έργο θα υπήρχε ένα και μόνο ένα αληθές μετάφρασμα, υποκείμενο σε καθολικώς ισχύοντες κανόνες επαληθευσιμότητας. Όπως στο δεκαδικό σύστημα ο πολλαπλασιασμός 8 επί 7 δίνει γινόμενο πάντοτε 56, ανεξαρτήτως του ποιός τον επιτελεί, έτσι θα γινόταν και στη μετάφραση· θα είχαμε στα ελληνικά τόσες πανομοιότυπες μεταφράσεις –αίφνης– του σαιξπηρικού Άμλετ ή του θερβάντειου Δον Κιχώτη όσοι θα είσαν και οι μεταφραστές τους! Αν, μάλιστα, είχαν έτσι τα πράγματα, η μετάφραση θα είταν φαύλη τέχνη, όχι μόνο με την κατηγορικώς καλή έννοια που δίνει στον όρο ο Πλάτων στην Πολιτεία του , αλλά και με την τρέχουσα νεοελληνική, όπως διαμορφώθηκε έως και τις παραμονές της εισβολής του Δουνουτουδισμού στην πανταχόθεν ανοχύρωτη και αφύλαχτη πατρίδα μας. Όμως, ευτυχώς τα πράγματα έχουν αλλιώς για τη μετάφραση, ακριβώς διότι στο κέντρο του μεταφραστικού γίγνεσθαι τοποθετείται ο μεταφραστής… ο κάθε μεταφραστής χωριστά και όχι γενικώς και απροσώπως το συλλογικό υποκείμενο «μεταφραστής», που ούτως ή άλλως δεν υπάρχει!… Εννοώ ότι τη μετάφραση την ορίζει ο πάντα συγκεκριμένος ένας μεταφραστής που μετέρχεται τέχνη και επιστήμη σε διαλεκτική ενότητα.

Άλλο μεγάλο αγκάθι, διάβαζε ψευδοδίλημμα!: Η μετάφραση τί είναι – επιστήμη ή τέχνη; Επειδή σε μια ενδεχόμενη δοκιμή απαντήσεως το «ούτε-ούτε» είναι ολωσδιόλου αναληθές και το «και-και» παντελώς ισοπεδωτικό, η ιδέα ότι στο πρόσωπο του μεταφραστή, που είναι και τεχνίτης και επιστήμονας, ενώνονται με μια εγελιανής κοπής διαλεκτική σύνθεση στοιχεία και των δύο μερών του ερωτήματος, τότε μπορούμε να πούμε ότι η μετάφραση είναι είδος αυτού που οι αρχαίοι πρόγονοί μας αποκαλούσαν μήτις. Είναι, δηλαδή, πολύτροπος νόησις. Ο μητιόεις μεταφραστής είναι ο πολυτρόπως νοών… ένας Οδυσσέας που μοχθεί στους ωκεανούς των λόγων. Όσο και αν ακούγονται τα λόγια τούτα αφελή, υπερβολικά και –το ακόμα χειρότερο– ψευδοποιητικά, κρίνω ότι δεν αφίστανται καθόλου της αληθείας. Έτσι είναι: με πανουργία πρέπει να νοήσει ο μεταφραστής τον λόγο του πρωτοτύπου και με πανουργία πρέπει να τον αρθρώσει στο μετάφρασμά του. Και χάριν της ακριβείας και της ορθότητας, όπου γράφω «με πανουργία» σπεύδω να συμπληρώσω «με την πανουργία του», δηλαδή με ό,τι τον συγκροτεί ως προσωπικότητα στην κοινωνία των ανθρώπων και του λόγου τους.

Συνηθίζουμε να αναφερόμαστε συχνά στο εισαγωγικό χωρίο από το Κατά Ιωάννην –: εν αρχή ην ο λόγος–, και θεωρώ ότι στις πλείστες των περιπτώσεων το κάνουμε αστόχαστα, διότι κατά κανόνα θέλουμε να στηρίζουμε με την ευαγγελική και θεόπνευστη αυθεντία πράγματα κατά το μάλλον ή ήττον χθαμαλά και επουσιώδη. Επειδή όμως η ρήση με την τριττή αναφορά στον λόγο –εν αρχή ην ο λόγος, και ο λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ήν ο λόγος–, ακόμα και μέσα στο στενό θεολογικό του πλαίσιο δεν επιδέχεται μονοσήμαντες ερμηνείες, αν χρειαστεί να κατεβεί σε εκκοσμικευμένες επικράτειες και φέρει μαζί του τον δύο φορές κατονομαζόμενο ποιητή του κόσμου, που είναι και η άπαξ αναφερόμενη αρχή των πάντων, τότε αυτός ο ίδιος ο λόγος, που είναι ένας και ενιαίος, πρέπει να αναλυθεί στις μερικές δυνάμεις που τον συνιστούν. Θα τον απαντήσουμε τότε ως λογική, ως ομιλία και ως αιτία, αλλά και ως κλάσμα της μονάδας. Έτσι μας βοηθά από τον ύψιστο δημιουργό και τα δημιουργήματά του να δούμε και να κατανοήσουμε τον κοσμικό ποιητή και τα ποιήματά του.

Ο ποιητής είναι λόγος, ήτοι λογική, ομιλία και αιτία, αλλά και –γι’ αυτό ακριβώς– κλάσμα της μονάδας. Το αυτό και τα ποιήματά του. Μία γρήγορη περιδιάβαση στην –όσο και αυθαίρετη (και παρακαλώ να συγκρατήσουμε τη λέξη αυτή στον νου μας)– ετυμολογική ιστορία κάποιων λέξεων της γλώσσας μας μάς μαθαίνει ότι οι λέξεις έπος και μύθος είναι λόγος και περιέχουν μόρια λόγου – όχι τον ένα ενιαίο λόγο, μα δύο κλάσματά του· η κλασματική λέξη μύθος ενώνεται, μάλιστα, με τον περί μύθου λόγο, και έτσι γεννιέται η μυθολογία, που είναι λόγος για όσα μυθεύονται. Από την άλλη μεριά ό,τι κυοφορείται στη διάνοια ως λογική δύναται να γεννηθεί ως ομιλία: ό,τι γεννηθεί ομιλείται και είναι λόγος εκφερόμενος· ό,τι δεν γεννηθεί παραμένει στις έλικες του νου ως λόγος ενδιάθετος. Ο ενδιάθετος λόγος είναι σηνήθως το αίτιο το κινούν τον λόγο τον εκφερόμενο· κυρίως, όμως, είναι η άρρητη αρχή όλων όσα συνέχουν την προσωπικότητα του ομιλούντος υποκειμένου. Ο εκφερόμενος λόγος προφέρεται ή / και γράφεται· αλλά και στις δύο περιπτώσεις ομιλείται, καθώς προσφέρεται στην ακοή ή / και στην όραση αυτών, προς τους οποίους απευθύνεται. Η ομιλία είναι έτσι η υλική αποτύπωση του «ομού», είναι η κοινωνία του μοναδιαίου «εγώ» και του πολυωνυμικού «εσύ», είναι το κοινωνικό αίτιο του λόγου, που καταρτίζει αυτό που αφαιρετικώς ονομάζουμε γλώσσα και που εκπονεί και στηρίζει ό,τι ονομάζεται διάλογος. Από τον διάλογο, που επιτελεί αποκλειστικώς κλασματική λειτουργία, καθώς αφενός ανάγεται στο διαλέγω και στο επιλέγω από ευρύτερο σύνολο και αφετέρου με τη συνδρομή του «εγώ» και του «εσύ» γίνεται διαλέγομαι και επιλέγομαι, γεννιέται η διαλεκτική, που μέσω λογικών επιλογών κατατείνει στην αλήθεια: στην αρετή του ενός. Θα μπορούσα να συνεχίσω πάνω στο ίδιο μοτίβο επί πολύ, αλλά επιλέγω να σταματήσω εδώ και να πω τούτο: το σύνολο όλων αυτών των γλωσσομορίων αενάως προστιθέμενο ή πολλαπλασιαζόμενο με άλλα σύνολα γλωσσομορίων είναι ένα κλάσμα που τείνει μεν προς τη μονάδα, αλλά δεν ισούται ποτέ με τη μονάδα, δηλαδή με τον ενιαίο λόγο και με τη μία αλήθεια, επειδή ο αριθμητής του παραμένει πάντα το 1 και ο παρονομαστής του διαφέρει και του 0 και του 1, καθώς πάντα υπάρχει κάτι (άρα όχι μηδέν) και πάντα λείπει κάτι (άρα όχι ένα). Αυτός ο πάντοτε ρητός αριθμός, που παραμένει αενάως ratio, ήτοι λόγος, είναι λόγος μη ακεραιούμενος, και συνιστά την αιτία και όλης της ανθρώπινης δυστυχίας και όλου του ανθρώπινου μόχθου, είναι δε ο γεννήτορας των έργων.

Κάνοντας ένα τεράστιο άλμα και αφήνοντας πίσω μιαν αλυσίδα αλληλεναλλασσομένων αιτίων και αποτελεσμάτων θα πω τώρα ότι από την εποχή των θεολογούντων ποιητών ίσαμε τις ημέρες μας τα ποιήματα των ποιητών είναι τα έργα που επιβεβαιώνουν τη δυστυχία τους και συνάμα επικυρώνουν τους μόχθους τους. Η τυραννική και απελευθερωτική λέξη, που εξηγεί αυτό το continuum, είναι η μίμηση. Στα έργα του ο κοσμικός ποιητής μιμείται… ο κοσμικός ποιητής αποκλειστικώς και μόνον μιμείται. Και είτε μιμείται υποκείμενο δημιουργού είτε μιμείται αντικείμενα δημιουργίας, το αρχιπρότυπο της μίμησής του είναι πάντα αφανές. Γι’ αυτό και αν του δίνει αυθαιρέτως –είπαμε ότι θα μιλήσουμε σε οικεία θέση για την αυθαιρεσία– ονόματα, δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να χάνεται και να κομματιάζεται εν τοις μορίοις, παναπεί στα μερικά γκρεμνά των τεμαχίων, και ας εργάζεται, και ας μοχθεί επιζητώντας εναγωνίως τον γενικό παράδεισο του ενός.

Ένα από τα κυρίαρχα δόγματα στη φιλοσοφική θεώρηση της λογοτεχνίας είναι ότι η ποίηση είναι μεν γλώσσα που μετέχει της ήδη υπάρχουσας, αλλά και που τόσο μέσω του πολλαπλού και περίπλοκου συνδυασμού των σχημάτων λόγου και διανοίας όσο και μέσω της επινόησης νέων λέξεων ακόμη και τα κοινολεκτούμενα κείνται εν τέλει πέραν της συνήθους γλώσσας και, άρα, επέκεινα του ορίζοντα προσδοκίας ενός κανονικού καθημερινού ομιλητή. Η ποίηση, με άλλα λόγια, είναι άλλη γλώσσα, που βρίσκεται και μορφώνεται έξω από τη βουλγάτα που μιλάμε όλοι μας, και δη συμβατικώς, προκειμένου να συνεννοηθούμε μεταξύ μας. Στον τόπο αυτόν ανιχνεύεται η δεύτερη αιτία, που μας κάνει να αναρωτιόμαστε κάθε φορά αν η ποίηση είναι γλωσσική ύλη μεταφραστή. Το γεγονός ότι διαθέτουμε πλείστες όσες υλικές αποδείξεις της μεταφραστότητάς της δεν αρκεί για να μας πείσει, ακριβώς γιατί αδυνατούμε, μα και γιατί κατά βάθος δεν θέλουμε να παραδεχθούμε λογικώς τη μετατόπιση του επέκεινα στο ενθάδε. Το πρωτότυπο ποιητικό κείμενο του Γκαίτε, αίφνης, ή του Μπωντλαίρ μάς φαίνεται ότι, αν –αντίθετα από ό,τι μας διδάσκει η αιώνια ανθρώπινη βιοτική πείρα– τυχόν μεταβεί από το επέκεινα του λόγου, όπου βρίσκεται, στο ενθάδε ενός λόγου μεταγενέστερου και εκφρασθέντος κατά μίμηση, στο τέλος θα συναντήσει την ανθρώπινη μοίρα στην πιο σκληρή εκδοχή της: εννοώ, βεβαίως, τον θάνατο. Άλλωστε η υπέροχη αγγλική έκφραση Lost in translation, που (και λόγω της ομότιτλης κινηματογραφικής ταινίας) είναι διεθνώς πασίγνωστη και που συνηθίσαμε να τη μεταφράζουμε και να τη λέμε στα ελληνικά Χαμένοι στη μετάφραση, δεν στοιχειώνει απλή πλάνη ή χασούρα, αλλά, έχοντας ως ενδιάθετο λόγο της την αγγλική στερεότυπη έκφραση Lost in war, που αναγράφεται σε όλα τα ηρώα των αγγλόφωνων κρατών και που σημαίνει Πεσόντες εν πολέμω, έρχεται να μας καταδείξει τί ακριβώς συμβαίνει στην ουσία και με τη μετάφραση: τα ποιητικά πρωτότυπα είναι πεσόντες στον πόλεμο των μεταφράσεων. Αλλά –για να το πούμε ακόμα πιο φρικιαστικά– αν αναρωτιόμαστε συνέχεια και συνέχεια για το μεταφράσιμο της ποίησης, συμβαίνει, επειδή κατά βάθος είμαστε εκ των προτέρων πεπεισμένοι ότι το μετάφρασμα είναι το ψοφίμι του πρωτοτύπου, ένας σκέλεθρας ξαπλωμένος στο πολεμικό μέτωπο του λόγου, εκεί που (ακόμα και στο επέκεινα) το ενιαίο του λόγου κατακερματίζεται και ό,τι τελικώς λέμε και όπως τελικώς το λέμε είναι ένα τραγικό κλάσμα του λόγου, μία ρακένδυτη ratio του ενός, που η ευνοϊκότερη για τον ομιλούντα άνθρωπο εκδοχή της είναι να φορέσει κάποια στιγμή το ρητορικό ένδυμα της oratio και να ομιλήσει το κλασματικό πεπρωμένο της στον από δώθε κόσμο.

Ο ποιητής δημιουργεί κόσμο: ως ομιλούν υποκείμενο μιμείται τον βιβλικό δημιουργό και με τα ποιήματά του μιμείται τη βιβλική δημιουργία. Αν, όμως, το ποίημα είναι μίμηση δημιουργήματος, το μετάφρασμά του είναι μίμηση της μίμησης του δημιουργήματος: είναι, με άλλα λόγια, μίμηση μιμήματος και, άρα, κλάσμα κλάσματος… που μπορεί να καταλήξει να γίνει κατά τα ανωτέρω έως και σκελετός σώματος. Ο μεταφραστής είναι και αυτός δημιουργός που μετέχει της κλασματικής μοίρας του λόγου: μαθηματικώς εκπεφρασμένος είναι μία δύναμη υψωμένη σε αρνητικό εκθέτη, όπου και η βάση και ο ίδιος ο εκθέτης διαφέρουν του ενός. Έτσι η μονάδα του αριθμητή είναι πάντα σταθερή και αμετακίνητη, ενώ ο παρονομαστής –αυτός, δηλαδή, που ονομάζει μιμούμενος τα πράγματα– ποικίλλει. Η μιμητική κλασματική ιδιοσυγκρασία της μετάφρασης αναλογεί σε αυτήν της ποίησης. Και ο ποιητής και ο μεταφραστής της ποίησης, όντας δημιουργοί και πλάστες, ξεκινούν από το παρμενίδειο Το έν και το όν πολλαχώς λέγεται. Μπορεί να ακούγεται παράδοξο το ρήμα τούτο, αλλά είναι πέρα ώς πέρα λογικό. Όντως! Και ό,τι είναι ένα και ό,τι υπάρχει λέγονται με τρόπους πολλούς. Το μεν έν, επειδή κερματίζεται σε μόρια· το δε όν, επειδή συνίσταται εκ μορίων. Ο μοριακός κερματισμός του ενός και η μοριακή σύσταση του όντος επιβεβαιώνονται δια του ότι λέγονται… δια του ότι τα πραγματεύεται λόγος. Στην ποίηση και στη μετάφρασή της, όσο και αν φανεί παράδοξο, το ουσιώδες και βαρύνον στοιχείο, αλλά συνάμα και η αιτία της ύπαρξής τους δεν είναι απλώς ο λόγος, αλλά η πολλαπλή δυνατότητα εκφράσεώς του: εκείνο το σημαδιακό και πολύσημο πολλαχώς του Παρμενίδη. Ο μεν ποιητής λέγει πολλαχώς το έν και το όν, εδραιώνοντας εν τοις πράγμασι την κλασματικότητα του λόγου, ο δε μεταφραστής εργαζόμενος το ποιητικό έργο σε άλλο γλωσσικό κώδικα, διαφορετικόν του πρωτοτύπου, λέγει ομοίως πολλαχώς, αλλά και κατά κανόνα –αν μου επιτρέπεται ο συγκριτικός βαθμός του επιρρήματος– πολλαχότερον το έν και το όν. Και είναι έτσι, ακριβώς επειδή ο κόσμος του ποιητή ως δημιουργού, που έχει κατασταλάξει στο ποίημά του ως κλάσμα του λόγου, πολλαπλασιάζεται περαιτέρω επί τον κόσμο του μεταφραστή ως μητιόεντος δημιουργού, με μαθηματικό γινόμενο την αύξηση του παρονομαστή και, ως εκ τούτου, τον περαιτέρω κερματισμό του ενιαίου λόγου. Αν, μάλιστα, πάνω στο μοναδικό πρωτότυπο του ποιήματος εργασθούν πλείονες του ενός μεταφραστές, τότε το πολλαχότερον –για λόγους ευνόητους και γι’ αυτό δικαίως αθετούμενους εδώ– τείνει προς το πολλαχότατον. Και όλα τούτα χωρίς να συνυπολογίζουμε τον ανθρώπινο, και δη τον ατομικό ιστορικό παράγοντα, ωσάν όλα τα περιγραφόμενα εδώ να συνέβαιναν εν στάσει, εν απουσία χρόνου και ελλείψει ιστορικής πείρας του καθενός μεταφράζοντος υποκειμένου.

Το πολλαχώς του λόγου της ποίησης και το πολλαχότερον του λόγου της μετάφρασης είναι προϊόντα αυθαιρεσίας: της απλής αυθαιρεσίας του ποιητή και της διπλής αυθαιρεσίας του μεταφραστή. Η λέξη «αυθαιρεσία» έχει πάρει πλέον στα ελληνικά αποκλειστικώς αρνητική σημασία. Στη γλωσσολογία και στις όποιες σχετικές με τη γλώσσα και τα γράμματα επιστήμες καταργείται, ωστόσο, η επίκτητη αποθετικότητά της, καθώς η λέξη προβάλλει εκεί ό,τι ορίζει το έτυμό της, που παραπέμπει στην οριστική αντωνυμία αυτός και στο ρήμα της μέσης φωνής αιρούμαι, που σημαίνει εκλέγω, προτιμώ. Επομένως αυθαιρεσία είναι η έκφραση της ιδίας μου εκλογής, είναι το αποτέλεσμα της δικής μου προτίμησης. Όπως δε τα γλωσσικά σημεία είναι εγγενώς αυθαίρετα, έτσι και η χρήση τους στην ποίηση! Στο γλωσσικώς αυθαίρετο θεμελιώνεται πρωτίστως το ποιητικώς αυθαίρετο και εδράζεται περαιτέρω το μεταφραστικώς αυθαίρετο. Κι αν η γλώσσα της ποίησης καθορίζεται –καταπώς από αιώνων ήδη διδάσκουν οι γραμματολόγοι– από εκείνο το δαιδαλώδες σχήμα λόγου και διανοίας που λέγεται μεταφορά, τότε η γλώσσα της μετάφρασης, ως όντας μίμηση μιμήσεως, είναι και μεταφορά μεταφοράς. Όντας δε translation είναι και για άλλον έναν λόγο μεταφορά – τουλάχιστον στον αγγλόφωνο κόσμο, μιας και η λέξη αυτή που αυθαιρέτως και συμβατικώς τη μεταφράζουμε στα ελληνικά ως μετάφραση, στην πρωτοτυπία της σημαίνει μεταφορά, μιας και παράγεται από το translatum, από το σουπίνο δηλαδή του λατινελληνικής καταγωγής ρήματος transfero, που σημαίνει μεταφέρω.

Η ιταλική πρόταση il cielo s’imbruna όχι μόνο είναι κατανοητή, αλλά και εύκολα χρησιμοποιήσιμη στην καθημερινή ομιλία από κάθε Ιταλό. Στα ελληνικά σημαίνει ο ουρανός μαυρίζει. Ακόμα δε και αν απαντάται ως στίχος του Μεταστάσιου, η σημασία της δεν ξεφεύγει από το πλαίσιο του συνήθους λαϊκού λόγου· απλώς δένει ποιητικά με τους υπόλοιπους στίχους της σχετικής άριας από το λιμπρέττο Αρταξέρξης, που έγραψε ο Μεταστάσιος για την ομώνυμη όπερα του ναπολιτάνου συνθέτη Λεονάρντο Βίντσι. Ο Διονύσιος Σολωμός μετέφρασε τον στίχο αυτό, που υπενθυμίζω ότι σημαίνει ο ουρανός μαυρίζει, ως η γλαυκότη του αιθέρος μαυρίζει. Μόνο κοινό στοιχείο μεταξύ του συνήθους λόγου και του λόγου τού σολωμικού μεταφράσματος είναι το ρήμα μαυρίζει, ενώ ο ιταλικός ουρανός –το il cielo– γίνεται στα ελληνικά η γλαυκότη του αιθέρος. Ηλίου φαεινότερον ότι ο Σολωμός εδώ αυθαιρετεί, και δή πολλαχώς! Πιάνει τον ιταλικό ουρανό και τον κόβει στα δύο: μόριο πρώτο η γλαυκότη, και μόριο δεύτερο του αιθέρος. Και αφού γράφει του αιθέρος, γιατί προτιμάει να γράψει η γλαυκότη και όχι η γλαυκότης, αφού (ούτως ή άλλως) η προσθήκη του τελικού -ς δεν θα πείραζε καθόλου το μέτρο; – ακούγεται να ρωτάει και μάλλον ευλόγως ένας κανονικός ακροατής. Υπάρχουν απαντήσεις, και μάλιστα πολλές. Θα πούμε δύο: την πιό πρόχειρη και την κατά τη γνώμη μας ορθή. Η πιό πρόχειρη, αλλά καθόλου ανακριβής, και παραταύτα όχι κρίσιμη, είναι αυτή που εστιάζει στην ευφωνία… στην ευστομία, όπως θα έλεγε ο Πλάτων: Η γλαυκότης του αιθέρος, θα είταν στίχος μετρικώς άμεμπτος μεν, αλλά δυσπρόφερτος· διαβάζεται μεν, αλλά δεν απαγγέλλεται! Κολλάει η γλώσσα και αναγκάζεται να προβεί σε τομή στοιχείων που κανονικά όχι μόνο δεν τέμνονται, αλλά και απαγορεύεται να τέμνονται. Δεν είναι άλλο το η γλαυκότης και άλλο το του αιθέρος. Είναι όλον: η γλαυκότης του αιθέρος, και είναι δυσπρόφερτο. Και είναι δυσπρόφερτο και, άρα μη ποιητικό, επειδή λογιωτατίζει.

Ουαί, όμως, και αλίμονο, αν ο γίγας Σολωμός έμενε σε τέτοια. Δεν θα είταν ο Σολωμός! Όταν συνδυάζει το αυθαιρέτως δημοτικίζον η γλαυκότη με το αρχαιοπρεπές του αιθέρος, δεν κάνει τίποτε άλλο από αυτό που από τη στιγμή της λυρικής ωριμότητάς του και εντεύθεν έθεσε ως ποιητικό σκοπό του: να παγιώσει τον λυρικό λόγο του in modo misto genuino, δηλαδή να πραγματώσει την εγελιανής κοπής σύνθεση μεταξύ κλασικού και ρομαντικού σε είδος μιχτό αλλά νόμιμο. Και εδώ –αλλλά και αλλού– το επιτυγχάνει πολλαχώς. Εδώ με αυθαίρετη μείξη δημοτικών και λόγιων στοιχείων, αλλά και με τη διαίρεση του πράγματος ουρανός σε ιδιότητα χρώματος (: η γλαυκότη) και σε ποιότητα ύλης (: του αιθέρος). Έτσι ο ιταλικός cielo είναι στα ελληνικά η ιδιότητα του σιέλ χρώματος που έχει ο αιθέρας και που σιγά-σιγά s’imbruna, δηλαδή μαυρίζει. Στο σολωμικό μετάφρασμα δεν μαυρίζει γενικώς ο ουρανός, αλλά ειδικώς και κατ’ ακρίβειαν η γλαυκότητα του αιθέρος. Κι εκεί που τα ιταλικά ξανάλεγαν έστω και ποιητικώς μιά γνωστότατη παγιωμένη μεταφορά, ο Σολωμός φέρνει στο ποιητικό προσκήνιο μιά πρωτότυπη και νεότευκτη μεταφορά, και δη μέσω μετωνυμίας: η γλαυκότη του αιθέρος μαυρίζει.

Και γιατί, αλήθεια, ωραΐζει ο Κόντες στα ελληνικά κάτι που είναι σύνηθες στην ιταλική κοιτίδα του;  

Αφ’ ενός διότι ορέγεται να λέγει πολλαχώς το έν και το όν, και αφ’ ετέρου –και συγχωρήστε μου, παρακαλώ, το ημιαγοραίον της έκφρασης– διότι έτσι γουστάρει. Κερματίζει τον υπάρχοντα κόσμο ποιητικώς, μιμούμενος με τον τρόπο του (: παναπεί αυθαιρέτως) το μεταστασιανό πρωτότυπο, και το μεταφράζει για να δημιουργήσει τον δικό του.

Όποιος γνωρίζει τον στίχο του Απολλιναίρ Oh! l’automne l’automne a fait mourir l’été και τον στίχο του Ελυάρ Ce jardin donnait sur la mer / Gorge d’œillet, και διαβάσει τους ακόλουθους δύο στίχους του Οδυσσέα Ελύτη «Με την πρώτη σταγόνα της βροχής σκοτώθηκε το καλοκαίρι» και «Ο κήπος έμπαινε στη θάλασσα / βαθύ γαρούφαλλο ακρωτήρι», το πιθανότερο είναι να αναφωνήσει: «Α, τον κλέφταρο!» Τους μετέφρασε και τους οικειοποιήθηκε! Προσωπικώς δεν με ενοχλεί – ίσα-ίσα με γοητεύει η εν λόγω ποιητική αυθαιρεσία του Ελύτη. Διότι εδώ, στην κάθε περίπτωση από αυτές τις δύο που αναφέραμε, δεν πρόκειται πλέον για μετάφραση, που είναι ποίημα ποιήματος, μίμηση μιμήσεως και εν τέλει κλάσμα κλάσματος· εδώ έχουμε μπροστά μας ένα νέο πρωτότυπο που προήλθε από μετάφραση γαλλικών στίχων στα ελληνικά, η οποία μετάφραση μεταφράστηκε περαιτέρω στο ειρημένο πρωτότυπο ως μεταφορά λόγου. Το παρμενίδειο «πολλαχώς» εορτάζει και αγάλλεται και πανηγυρίζει, ακριβώς επειδή η μήτις του μεταφραστή τού εγγυάται την πανουργία και την πραγμάτωση της πολύτροπης νόησης που δημιουργικώς το συνέχει. Και ναι, μέσω του μεταφραστή της ποίησης, το μετάφρασμα γίνεται πρωτότυπο ή, αν –χάριν της πολλαχότητος– το πούμε αλλιώς: το πρωτότυπο βρίσκει νέα γλωσσική (διάβαζε: λογική) πατρίδα.

Η αποφθεγματική διαπίστωση του Ζεράρ Ζενέτ ότι «ο μεταφραστής, που ως μιμητής μόνο άσχημα πράγματα μπορεί να φτιάξει, πολεμάει συνέχεια να ομορφαίνει τα δημιουργήματά του, γι’ αυτό και πάντα στο τέλος φτιάχνει κάτι άλλο», είναι και αληθινή παραμυθία, αλλά και άλλοθι της αυθαιρεσίας του μεταφραστή. Αφού δεν μπορεί να γίνει αληθινός –ας πούμε– Γκαίτε ή Νερούδα, όταν μεταφέροντας τον λόγο τους τον κερματίζει άσχημα, ας φτιάχνει, τέλος πάντων, κάτι που να καλλύνει το εξ ορισμού άσχημο, κι ας είναι εν τέλει άλλο. Αυτό το aliud ας είναι ο εαυτός του… ο κατά το δυνατόν καλύτερος εαυτός του, και το μίμημά του ας είναι το καλλίστευμά του στην επικράτεια του κερματισμένου λόγου. Η μετάφραση ως κλασματική μήτις επιτρέπει πολλαχώς την φαντασιακή αναφορά του μεταφραστή στον ενιαίο λόγο και στη μία αλήθεια, κατά μίμηση της οποίας γεννήθηκε η ίδια η ποίηση. Κατά τούτο είναι ποίηση και αυτή, ο δε μεταφραστής της ποίησης είναι ποιητής και ο ίδιος.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Πλάτων, «Πολιτεία», 603b, 4: Φαύλη άρα φαύλω συγγιγνομένη φαύλα γεννά η μιμητική.

http://www.poiein.gr/archives/11957/index.html
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: mavrodon on 09 Nov, 2010, 22:53:52
Βλέπε και ενδιαφέρουσα συνέντευξη με τον καθηγητή Πολιτιστικής Ιστορίας και Θεωρίας του Κέμπριτζ, Πίτερ Μπερκ,όπου γίνεται και λόγος για την πολιτιστική μετάφραση και την προσαρμογή. Σε εκείνη την παράγραφο γίνεται λόγος για τον ορισμό του αμερικανού ποιητή Ρόμπερτ Φροστ, ότι "ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση" (http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_1_07/11/2010_421161). Αν και το θέμα της συνέντευξης είναι ο πολιτιστικός υβριδισμός ή πολιτιστική ανάμειξη, ενδιαφέρουσα είναι η ακροτελεύτια παράγραφος που έχει ως εξής: «Συμφωνώ ότι κάτι χάνεται στη μετάφραση, επισημαίνει ο καθηγητής, αν και οπωσδήποτε περισσότερα στην περίπτωση της άρνησής μας να μεταφράσουμε. Δεν υπάρχει απλή μετάφραση, αλλά μόνο προσαρμογές. Από την πλευρά του δημιουργού, η προσαρμογή είναι συνήθως συνυφασμένη με την απώλεια ή την παρανόηση. Από την πλευρά, όμως, του μεταφραστή της λογοτεχνίας ή του πολιτισμού, η νέα εκδοχή ενδέχεται και να βελτιώνει το πρωτότυπο». Η τονιζόμενη φράση (από εμένα) έχει σημασία με την έννοια ότι ο μεταφραστής της ποίησης είναι και δημιουργός, και όχι απλώς εκτελεστής, όπως υποστηρίζουν κάποιοι ακόμη και μεταφραστές. Θυμάμαι κάποιον σε αυτό το φόρουμ που παρομοίασε τους μεταφραστές σαν μπογιατζήδες σεν αντιπαραβολή με τους ζωγράφους.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 11 Nov, 2010, 15:42:56
Θυμάμαι κάποιον σε αυτό το φόρουμ που παρομοίασε τους μεταφραστές σαν μπογιατζήδες σεν αντιπαραβολή με τους ζωγράφους.

Δεν ξέρω ποιος είναι αυτός, αλλά όποιος το είπε αγνοεί ότι ο Ελύτης το Νόμπελ το πήρε μέσω των μεταφρασμένων ποιημάτων του, και όχι των πρωτότυπων. Άρα ο μεταφραστής ποίησης μπορεί να είναι τουλάχιστον εξίσου (αν όχι περισσότερο) ικανός από τον ίδιο τον ποιητή, νομίζω;
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 11 Nov, 2010, 16:10:17
Quote
...ο δε μεταφραστής της ποίησης είναι ποιητής και ο ίδιος

Με την παραπάνω φράση κλείνει το δοκίμιό του ο Κεντρωτής. Και αυτή η φράση, θαρρώ, τα λέει όλα.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: mavrodon on 11 Nov, 2010, 16:58:03
Δεν ξέρω ποιος είναι αυτός, αλλά όποιος το είπε αγνοεί ότι ο Ελύτης το Νόμπελ το πήρε μέσω των μεταφρασμένων ποιημάτων του, και όχι των πρωτότυπων. Άρα ο μεταφραστής ποίησης μπορεί να είναι τουλάχιστον εξίσου (αν όχι περισσότερο) ικανός από τον ίδιο τον ποιητή, νομίζω;
Εχει αποχωρήσει από το φόρουμ. Αν θελεις να σου πω ποιος στείλε μου μήνυμα.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 11 Nov, 2010, 20:56:19
Πράγματι η φράση του Γ. Κεντρωτή τα λέει όλα. Έτυχε να μεταφράσω και ο ίδιος κάποια ποιητικά κομμάτια που περιέχονταν σε ένα πεζό έργο και βίωσα αυτή την εμπειρία. Κυριολεκτικά ακολούθησα την ίδια διδικασία όπως όταν γράφω ποίηση ο ίδιος.

Άλλωστε, όσοι υποβαθμίζουν το ρόλο του μεταφραστή, κινούνται στην πεπαλαιωμένη γραμμή του τύπου traduttore-traditore, η οποία απηχεί άλλους καιρούς, όταν ο μεταφραστής ήταν απλώς ένας γλωσσικός διαμεσολαβητής και όχι συνδημιουργός και μετέχων της επικοινωνιακής πράξης.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: mavrodon on 11 Nov, 2010, 21:01:28
Τα διατύπωσες σωστά. Ακόμη και οι τραγουδιστές δεν είναι απλοί εκτελεστές αλλά και δημιουργοί. Όσο για τους μεταφραστές που υποτιμούν τον ρόλο τους στη δημιουργία ελπίζω να το κάνουν από ταπεινοφροσύνη και όχι από απουσία ευρύτητας πνεύματος.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 11 Nov, 2010, 21:15:43
Άλλωστε, όσοι υποβαθμίζουν το ρόλο του μεταφραστή, κινούνται στην πεπαλαιωμένη γραμμή του τύπου traduttore-traditore, η οποία απηχεί άλλους καιρούς

Είδε και έπαθε ο Venuti να ανασύρει τους μεταφραστές από την αφάνεια...
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 11 Nov, 2010, 21:56:54
Πολύ σωστά :)
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: valeon on 28 Nov, 2010, 21:38:50
Στη μεταφρασμένη ποίηση είναι τρεις οι δημιουργοί: ο ποιητής, ο μεταφραστής και ο αναγνώστης.

Ασχολούμενος με την ακουστική και έχοντας διαβάσει, αλλά και γράψει, ποίηση, είχα μπει κάποτε στον πειρασμό (δεκαετία του '70) να δώσω τους παρακάτω δύο ορισμούς με έννοιες της ακουστικής:

πεζός λόγος: ένας σύνθετος τόνος με όλο το φάσμα συχνοτήτων του (θεμελιώδης συνιστώσα και όλο το πλήθος των αρμονικών). Καθένας που τον ακούει τα ακούει όλα!
 
ποίηση: ένας σύνθετος τόνος από τον οποίο έχει αφαιρεθεί η θεμελιώδης συνιστώσα και έχει μείνει το «αρμονικό περιεχόμενο». Καθένας που τον ακούει προσθέτει δική του θεμελιώδη συνιστώσα και απολαμβάνει ένα δικό του «δημιούργημα» σε μια θάλασσα ανώτερων κυματισμών που οφείλονται στον ποιητή...

(Ο μεταφραστής πρέπει να μην παρασυρθεί από την προσωπική του θεμελιώδη συνιστώσα και - αν πειράξει - να πειράξει όσο είναι δυνατό λιγότερο το "αρμονικό περιεχόμενο" του έργου του ποιητή :-)


Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 30 Nov, 2010, 16:10:13
Ως μουσικός, οφείλω να πω ότι συσχετίζεις θαυμάσια τη λογοτεχνία με την ακουστική στους ορισμούς σου! Εύγε, Πρόεδρε!
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: valeon on 01 Dec, 2010, 01:59:30
Παναγιώτη (μουσικέ Παναγιώτη :-) σε ευχαριστώ! Και χαίρομαι που συμμετέσχες σ' αυτές τις τοτινές μου σκέψεις, που δεν νομίζω ότι έχουν αλλάξει μέχρι και σήμερα. Αν το σκεφτείς, σε τελική ανάλυση, κάθε τέχνη που συλλαμβάνουμε με τα αισθητήριά μας και απολαμβάνουμε με τον νου μας είναι ένα μείγμα θεμελιωδών και αρμονικών συχνοτήτων (οπτικών, ακουστικών, απτικών και τελικά ηλεκτρικών). Το πλήθος, η ένταση και οι σχέσεις μεταξύ τους είναι μοναδικά σε κάθε δημιούργημα. Και η απόλαυση του αποδέκτη είναι το συνολικό αποτέλεσμα των συντονισμών του σε όλα αυτά τα πολυπληθή αρμονικά ερεθίσματα.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 16 May, 2011, 17:14:09
Στάδια μετάφρασης της ποίησης κατά τον Robert Bly

O Bly (1984), έμπειρος μεταφραστής και θεωρητικός, στοχάζεται πάνω στη φύση της μετάφρασης ενός ποιήματος και διακρίνει οκτώ στάδια. Tο πρώτο στάδιο, σύμφωνα με τον Bly, συνίσταται στη δημιουργία μιας κατά λέξη μετάφρασης, χωρίς καμία προσοχή εκ μέρους του μεταφραστή στις ιδιαιτερότητες ή την ποίηση του κειμένου. Kατά το δεύτερο στάδιο, ο μεταφραστής αναρωτιέται για το νόημα του ποιήματος και για το κατά πόσον τα συναισθήματα και οι αντιλήψεις που εκφράζονται βρίσκουν ανταπόκριση στη δική του πραγματικότητα. Σ' αυτό το σημείο ο Bly επισημαίνει, κατά περίεργο τρόπο, ότι αν η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα είναι αρνητική, τότε ο μεταφραστής οφείλει να σταματήσει. Tο τρίτο στάδιο ενέχει την από μέρους του μεταφραστή επανεξέταση της κατά λέξη μετάφρασης, προκειμένου ν' ανακαλύψει κατά πόσον αυτή υπολείπεται όσον αφορά το νόημα του πρωτοτύπου και με ποιον τρόπο μπορεί αυτή να επαναδιατυπωθεί σε φυσικότερα αγγλικά. Σ' αυτό το στάδιο, ο μεταφραστής σκέφτεται αποκλειστικά για δομές προτάσεων και φράσεων οι οποίες είναι φυσικές στην αγγλική γλώσσα, και έτσι καταλήγει σ' ένα νέο προσχέδιο, όπου δεν ασχολείται πια με τη δομή των φράσεων του πρωτοτύπου, αλλά προσπαθεί «να μεταφέρει όλες τις φράσεις, ως ένα σώμα, στο ιδιάζον πνεύμα της αγγλικής γλώσσας» (Bly 1984, 74). Στο τέταρτο στάδιο, ο μεταφραστής στρέφει την προσοχή του σ' αυτό που ο Bly αποκαλεί «ήχο της φράσης» και για το οποίο λέει, παραπέμποντας στον Frost, ότι δεν είναι ο έλλογος νους που καταλαβαίνει αυτές τις διαφοροποιήσεις, αλλά το αυτί και η ακουστική του μνήμη. Oι ερωτήσεις που θέτει ο μεταφραστής σ' αυτό το στάδιο είναι: «Aκούγεται σωστά; Hχεί σωστά;». Tο πέμπτο στάδιο είναι αυτό όπου και πάλι ο μεταφραστής πρέπει να χρησιμοποιήσει την ακοή του, αλλά αυτήν τη φορά όχι προς τα έξω, για να διακρίνει τα πρότυπα της ανθρώπινης ομιλίας, αλλά προς τα μέσα, προκειμένου ν' αφουγκραστεί τα σύνθετα συναισθήματα που φέρει το ποίημα. Σ' αυτό το σημείο ακριβώς πρέπει να προσαρμοστεί ο τόνος ώστε ν' αντιστοιχήσει σ' αυτόν του πρωτοτύπου. Kατά το έκτο στάδιο, ο μεταφραστής οφείλει να διαβάσει το ποίημα φωναχτά, προκειμένου ν' ανακαλύψει τους εσωτερικούς ρυθμούς του και να εντοπίσει τους τόνους και την έμφαση ― πράγματα δηλαδή που, σύμφωνα με τον Bly, δεν αποδίδονται απλώς με την αναπαραγωγή του μέτρου. Tο έβδομο στάδιο είναι το στάδιο του «φύλακα άγγελου», όπου ο μεταφραστής ζητάει τη βοήθεια κάποιου που έχει τη μια γλώσσα ως μητρική του (αν και δεν καθίσταται σαφές αν έχει ως μητρική τη γλώσσα του κειμένου - πηγής ή τη γλώσσα του κειμένου - στόχου) και ο οποίος θα εξετάσει το κείμενο για λάθη που μπορεί να έγιναν στην προσπάθεια του μεταφραστή να βρει λύσεις. Tέλος, το όγδοο στάδιο είναι αυτό της τελικής επεξεργασίας και συνίσταται στην αναθεώρηση όλων των προηγούμενων μεταφρασμάτων και στην επιλογή των τελικών αποφάσεων. Σ' αυτό το συγκεκριμένο στάδιο ο Bly αποδέχεται τη σύγκριση της μετάφρασης με άλλες μεταφράσεις του ίδιου ποιήματος. Eπισημαίνω όμως και πάλι ότι, αν και πρόκειται περί μιας επαρκούς περιγραφής της μεταφραστικής διαδικασίας, η ανάλυση του Bly δεν εξηγεί παρ' όλα αυτά τον τρόπο με τον οποίο εκτελείται το κάθε στάδιο ή τι πραγματικά κάνει ο μεταφραστής.
David Connolly, Η γλώσσα της λογοτεχνίας και η γλώσσα της μετάφρασης (http://www.greek-language.gr/greekLang/literature/studies/literature_translation/01_conolly.html)
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: Asdings on 18 May, 2011, 00:25:51
Τα στάδια του Bly έχουν πολύ ενδιαφέρον, λαμβανομένων, πάντως, υπόψη των ορθών επισημάνσεων του έξοχου συναδέλφου D. Connolly. Όσον αφορά το έβδομο στάδιο, τ.έ. το στάδιο του «φύλακα άγγελου» (τ.έ. το στάδιο όπου ο μεταφραστής ζητάει τη βοήθεια κάποιου που έχει τη μια γλώσσα ως μητρική του), και τη σχετική παρατήρηση του Connolly (τ.έ. ότι δεν καθίσταται σαφές αν έχει ως μητρική τη γλώσσα του κειμένου - πηγής ή τη γλώσσα του κειμένου - στόχου), τολμώ να μαντέψω ότι ο Bly εννοεί προφανώς τη γλώσσα του κειμένου - πηγής, μιας και είναι δεδομένο (αν μιλάμε για ευσυνείδητο μεταφραστή) ότι ο μεταφραστής μεταφράζει προς τη μητρική του γλώσσα, και όχι προς ξένη γλώσσα! Συνεπώς, ανάγκη θα έχει να μάθει τι του ξέφυγε από το κείμενο - πηγής, και όχι από το κείμενο - στόχου... Γι' αυτό και έχει ανάγκη από κάποιον που να έχει μητρική του τη γλώσσα - στόχου.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 18 May, 2011, 00:54:30
Αυτό νομίζω κι εγώ.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: crystal on 11 Jun, 2011, 16:47:09
Αποσπάσματα από την Επιθεώρηση Ποιητικής Τέχνης «poiein.gr» με θέμα Γιώργος Κεντρωτής, ο Μεταφραστής της Ποίησης.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 11 Jun, 2011, 16:49:59
Το ίδιο ακριβώς κείμενο υπάρχει στην προηγούμενη σελίδα, εξ ου και η διαγραφή του
https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=11226.msg267894#msg267894
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: crystal on 11 Jun, 2011, 16:52:35
Ωχ, συγγνώμη Σπύρο νόμισα είχες παραθέσει το λινκ στο προηγούμενο νήμα για να το βάλω εγώ και όχι για να το δω. oopsie...

Άσε που μου... έχει πάρει τα μυαλά κι ο Στρος :-Ο
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 11 Jun, 2011, 16:59:28
Μαζέψου, είναι φυλακή τώρα, ξέχνα τον, βρες άλλον.
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: crystal on 11 Jun, 2011, 17:02:35
Μα, έχουν πάρει όλα τα καλά παιδιά, Πάσσαρη, Παλαιοκώστα και τα έχουν φυλακίσει ή διώξει, τι να κάνουμε κι εμείς πια, να στηθούμε έξω απ' τον Κορυδαλλό νύχτα μέρα;
Title: Re: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 29 Aug, 2011, 11:55:03
Η αγάπη, ανάμεσα σε υγιείς προσωπικότητες, είναι μόνο αμοιβαία. (https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=164212.0)

— Πόσο κοστίζει η μετάφραση ποιημάτων; (https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=306605.0)
— Η μετάφραση της ποίησης και η ψυχολογία του μεταφραστή: ένα λανθάνον κείμενο του Τέλλου Άγρα (Σωτήρης Τριβιζάς (https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=186981.0)

Υπάρχει ένα πρόβλημα στις μεταφράσεις ποιημάτων στα ελληνικά τα τελευταία εξήντα χρόνια (δεν ξέρω αν το πρόβλημα είναι γενικότερο· αν υπάρχει και στις ξένες μεταφραστικές λογοτεχνίες): συγκρίνοντας τις μεταφράσεις των ποιημάτων των γραμμένων σε ελεύθερο στίχο με τις μεταφράσεις των έμμετρων ποιημάτων που γίνονται κατά τις εποχές της έμμετρης ποίησης (δηλαδή πριν από το 1930) διαπιστώνει κανείς μια ποιοτική πτώση της νεότερης μετάφρασης. Οι μεταφράσεις των «παραδοσιακών» έμμετρων ποιημάτων από «παραδοσιακούς» μεταφραστές είναι καλύτερες.

Το στοιχείο που το δείχνει αυτό είναι η μείωση της ποιητικότητας στις νεοτερικές μεταφράσεις. Διαβάζοντάς τες αισθανόμαστε ότι είναι, αναλογικά, λιγότερο ποιητικές σε σύγκριση με το πρωτότυπό τους από ό,τι οι παλαιότερες μεταφράσεις της έμμετρης ποίησης.

Η αιτία αυτής της μείωσης της ποιητικότητας είναι, πιστεύω, το γεγονός ότι οι νεότερες μεταφράσεις είναι περισσότερο πιστές στο γράμμα του πρωτοτύπου από ό,τι οι παλαιότερες ­ ότι δηλαδή οι μεταφραστές της εποχής του ελεύθερου στίχου ενδιαφέρονται να αποδώσουν πιστά το σημαινόμενο (το «νόημα») των λέξεων πολύ περισσότερο απ’ όσο να αποδώσουν πιστά και τη σχέση του σημαινομένου με το σημαίνον του (με τη μορφή της λέξης), δηλαδή απ’ όσο να μεταφράσουν ολόκληρη τη λέξη, όπως συνέβαινε με τους μεταφραστές της εποχής της έμμετρης ποίησης· και, ακόμη, ενδιαφέρονται να αποδώσουν πιστά τη σχέση του σημαινομένου μιας λέξης με τα σημαινόμενα των λέξεων που την περιβάλλουν περισσότερο απ’ όσο να αποδώσουν τη σχέση ολόκληρης της λέξης με ολόκληρα τα συμφραζόμενά της. Θέλω να πω το εξής: προϋπόθεση (ή, μάλλον, αποτέλεσμα) της μεταφραστικής πρακτικής της εποχής της έμμετρης ποίησης ήταν η μετάφραση και της μορφής του στίχου, και της προσωδιακής μορφής του ποιήματος, πράγμα που δεν συμβαίνει ή συμβαίνει σε πολύ μικρότερο βαθμό με τις μεταφράσεις της εποχής του ελεύθερου στίχου.

Ποια είναι η αιτία αυτής της παραμέλησης, ή καλύτερα της ατονίας, της μορφής στο κείμενο της μετάφρασης; Πιστεύω πως είναι το γεγονός ότι η μορφή των ποιημάτων του ελεύθερου στίχου είναι πιο δύσκολο να προσδιοριστεί απ’ ό,τι η μορφή των έμμετρων ποιημάτων. Και είναι πιο δύσκολο, γιατί είναι πιο δύσκολο να προσδιοριστεί ο ρυθμός τους.

Στην έμμετρη ποίηση ο ρυθμός διαμορφώνεται ως έναν βαθμό από το μέτρο, το οποίο, παρ’ ότι βρίσκεται στην επιφάνεια, αποτελεί την προσωδιακή βάση του ποιήματος. Ο ποιητής μπορεί να χρησιμοποιήσει το μέτρο με τέτοιον τρόπο, ώστε να συνθέσει μια κίνηση των στίχων που να υπερβαίνει την κίνηση του μετρικού τους βαδίσματος. Ο ρυθμός δηλαδή των έμμετρων ποιημάτων εξαρτάται από την ικανότητα του ποιητή να επεξεργάζεται μια προϋπάρχουσα προσωδιακή τάξη. Στην ποίηση του ελεύθερου στίχου η προϋπάρχουσα τάξη δεν υπάρχει. Ο ποιητής πρέπει να βρει τον τρόπο να συνθέσει τον ρυθμό του χωρίς αυτήν. Εχει την ελευθερία να κινήσει τη γλώσσα του όπως θέλει. Επειδή όμως η ποίηση είναι λόγος ρυθμικός, η υπέρτατη μορφή της ρυθμικής χρήσης της γλώσσας (για να παραφράσω τον γνωστό ορισμό του Ι. Α. Richards), ο ποιητής πρέπει μέσα από αυτή την ελευθερία του να οργανώσει μια προσωδιακή πειθαρχία, για την ακρίβεια μιαν αρμονία, η οποία θα του επιτρέψει να συνθέσει έναν ρυθμό. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ο ποιητής του ελεύθερου στίχου για να δημιουργήσει τον ρυθμό του ποιήματός του πρέπει να φτιάξει ένα δικό του «μέτρο», το ατομικό του μέτρο. Και επειδή το «μέτρο» του ελεύθερου στίχου δεν είναι, όπως το μέτρο του έμμετρου, κοινόχρηστο αλλά προσωπικό, προϊόν ατομικής και όχι συλλογικής βούλησης, ο ρυθμός ενός ποιήματος σε ελεύθερο στίχο είναι δυσκολότερο να προσδιοριστεί ­ και ως εκ τούτου να αναπαραχθεί κατά τη μετάφραση ­ απ’ ό,τι ο ρυθμός της έμμετρης ποίησης.


Παρ’ όλα αυτά ο ελεύθερος στίχος, επειδή δεν υπάρχει το ορατό μέτρο της έμμετρης ποίησης, μπορεί να μας δώσει την ψευδαίσθηση ότι είναι ευκολότερα μεταφράσιμος απ’ ό,τι ο έμμετρος στίχος. Μας δίνει αυτή τη ψευδαίσθηση, γιατί μας κάνει να πιστέψουμε ότι ο ρυθμός του απορρέει μόνο ή κυρίως από τη συντακτική του τάξη, και ότι τα στοιχεία που βρίσκονται έξω από τη συντακτική του τάξη ελάχιστα συμμετέχουν στη διαμόρφωση του ρυθμού. Αυτή η ψευδαίσθηση και η ενθαρρυνόμενη, εξαιτίας της απουσίας του μέτρου, πιστότητα προς τα σημαινόμενα των λέξεων, δηλαδή προς το γράμμα του ποιήματος, είναι, πιστεύω, εκείνο που έκανε τους μεταφραστές μας της νεοτερικής εποχής να μειώσουν το ενδιαφέρον τους για την πιστότητα προς το πνεύμα του, με αποτέλεσμα τη μείωση της ποιητικότητας στη νεοτερική μας μετάφραση και την ποιοτική της πτώση.

Η σύγκριση των πριν από το 1930 μεταφράσεών μας της ποίησης με τις μετά το 1930 μας οδηγεί σε ορισμένες παρατηρήσεις:

Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι η έμμετρη ποιητική μορφή υποχρέωνε τους παλαιότερους μεταφραστές να παίρνουν εκείνες τις μεταφραστικές «πρωτοβουλίες» που αποτελούν την απαραίτητη προϋπόθεση της μετάφρασης της ποίησης. Καθώς ήταν αδύνατον να μείνουν πιστοί στα σημαινόμενα του πρωτοτύπου, χωρίς να διαρρήξουν ή να μεταβάλουν το μέτρο του και, συνεπώς, και τον ρυθμό του, οι μεταφραστές αυτοί έκριναν απαραίτητο ότι έπρεπε να λειώσουν τα σημαινόμενα και να ξαναπλάσουν το λειωμένο υλικό με τα υλικά της δικής τους γλώσσας και με τα μετρικά δεδομένα της δικής τους ποιητικής παράδοσης· δηλαδή ότι έπρεπε να μεταφράσουν και τη μορφή του ποιήματος σε μια μορφή της δικής τους παράδοσης αντίστοιχη με τη μορφή του πρωτοτύπου. Απεναντίας οι νεοτερικοί μεταφραστές (με ελάχιστες εξαιρέσεις) δεν μεταφράζουν κατ’ αντιστοιχίαν. Μεταφράζουν κατ’ εξωτερικήν πανομοιοτυπίαν.

Η δεύτερη παρατήρηση είναι ότι η κατ’ εξωτερικήν πανομοιοτυπίαν μετάφραση των σε ελεύθερο στίχο ποιημάτων επέδρασε και στη μετάφραση των παλαιών έμμετρων ποιημάτων. Ετσι τα τελευταία πενήντα χρόνια έχουμε το φαινόμενο έμμετρα και ομοιοκατάληκτα ποιήματα των πριν από τον μοντερνισμό εποχών να μεταφράζονται σε ελεύθερο στίχο και ανομοιοκατάληκτα, με συχνότητα πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι προηγουμένως και με καλλιτεχνικές φιλοδοξίες (ενώ οι παλαιότερες παρόμοιες μεταφράσεις συνήθως δήλωναν ότι είναι «κατά λέξη» και αποσκοπούσαν απλώς στην απόδοση του «περιεχομένου» του ποιήματος).


Η τρίτη παρατήρηση είναι ότι τη σε ελεύθερο στίχο μετάφραση των έμμετρων ποιημάτων στη νεοτερική εποχή φαίνεται να ενθαρρύνει και το γεγονός ότι οι ποιητές και οι μεταφραστές του ελεύθερου στίχου δεν είναι ασκημένοι στο να γράφουν σε έμμετρο στίχο. Αυτός είναι, πιστεύω, ένας κύριος λόγος για τον οποίο αδυνατούν ή δυσκολεύονται να προσδιορίσουν κατά τη μετάφραση την εσωτερικότερη προσωδιακή τάξη των ξένων ποιημάτων σε ελεύθερο στίχο. Είναι ευνόητο, άλλωστε, ότι δεν μπορεί κανείς να γράψει καλόν ελεύθερο στίχο, αν δεν είναι σε θέση να γράψει καλόν έμμετρο.

Η τέταρτη παρατήρηση είναι η διαπίστωση ενός παραδόξου: ότι ο ελεύθερος στίχος, παρά την ελευθερία που έδωσε στην ποιητική προσωδία, κατέληξε, στην Ελλάδα τουλάχιστον, σε μια μεταφραστική ανελευθερία, αφού περιοριστική είναι στη μετάφραση της ποίησης η προσκόλληση στο γράμμα.

Η σύγκριση λοιπόν της μεταφραστικής μεθόδου των παλαιοτέρων με τη μέθοδο των νεοτέρων δείχνει ότι κάτι σημαντικό έχει συμβεί στην ιστορία της ελληνικής ποιητικής μετάφρασης. Κάτι που θα πρέπει να το μελετήσουμε. Τα όσα είπα παραπάνω είναι μια πρώτη προσπάθεια ανίχνευσης και περιγραφής του φαινομένου.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Ελεύθερος στίχος και μετάφραση (https://www.tovima.gr/2008/11/24/opinions/eleytheros-stixos-kai-metafrasi/)

Συστήνοντας τις προάλλες το δέκατο τεύχος της ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ, που σημαδεύει τα πέντε γόνιμα χρόνια της έκδοσής της, επέμεινα σε τρία παραδειγματικά κείμενα μεταφρασμένης ποίησης, παραλείποντας, για λόγους οικονομίας, άλλα τέσσερα που ανήκουν στο ποιητικό κεφάλαιο του περιοδικού. Η δοκιμαστική πάντως (όχι εντελώς αυθαίρετη) αυτή επιλογή επιτρέπει ίσως σήμερα κάποια παράπλευρα σχόλια για την ανισόρροπη, κατά κανόνα, εκτίμηση πρωτότυπης ποίησης και μετάφρασης στο πλαίσιο τόσο της διαγλωσσικής όσο και της ενδογλωσσικής εφαρμογής, αντιπροτείνοντας το ενδεχόμενο ισοτιμίας των δύο όρων (υπό όρους βέβαια). Υπόθεση που μπορεί σε κάποιους να φανεί υπεροπτική και αυτάρεσκη. Αν μάλιστα η αυτονόητη λίγο πολύ έκφραση «μετάφραση της ποίησης» αντιστραφεί σε «ποίηση της μετάφρασης».
Για να αποφύγω τον λιθοβολισμό, επικαλούμαι αμέσως τη συμμαχία του Μπόρχες, στον οποίο εξάλλου αναφέρεται (με κάποια δόση, εύλογης μάλλον, ειρωνείας) και ο George Steiner σε μεταφρασμένο δοκίμιό του, δημοσιευμένο στο εορταστικό τεύχος της ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ, με τον προκλητικό τίτλο «Τίγρεις στον καθρέφτη» – το συστήνω εκθύμως. Η συμμαχία πάντως του Μπόρχες αντλείται στην προκειμένη περίπτωση από τον θηριώδη σε μόχθο και όγκο τόμο ΔΟΚΙΜΙΑ, η έγκυρη μετάφραση των οποίων οφείλεται στον ακαταπόνητο και αξιοζήλευτο Αχιλλέα Κυριακίδη (εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2007).
Πρόκειται για σύντομο κείμενο, επακριβώς χρονολογημένο (1932) και ενσωματωμένο στη συλλογή ΣΥΖΗΤΗΣΗ, υπό τον τίτλο «Οι [αγγλικές] μεταφράσεις του Ομήρου» (σ. 86-91 στον οικείο τόμο). Συρράπτω εφεξής τρεις φράσεις που προφανώς με συμφέρουν: «Κανένα πρόβλημα δεν είναι τόσο σύμφυτο με τα γράμματα και το ταπεινό τους μυστήριο, όσο αυτό το οποίο θέτει μια μετάφραση/. Η μετάφραση είναι προορισμένη να διαφωτίζει τα ζητήματα αισθητικής./ Η προκατάληψη για την κατωτερότητα των μεταφράσεων – υποστηριγμένη και από το πασίγνωστο ιταλικό απόφθεγμα – πηγάζει από την αφηρημάδα.» Αυτά ο Μπόρχες.
Με τη δική του συμπαράσταση, ύστερα από πενήντα χρόνια μεταφραστικής αγωνίας, τολμώ να πω ότι ο λόγος της ποίησης (αρχαίας και νέας, ομόγλωσσης και αλλόγλωσσης) είναι εντέλει μεταφραστικός και μεταφράσιμος, με την ευρύτερη σημασία των δύο λέξεων. Αυτή η μεταφραστική και μεταφράσιμη φύση του τον διακρίνει, πιστεύω, από τον χρηστικό λόγο αλλά και από τον λόγο της επιστήμης.
Παράδειγμα το καλύτερο (όπως ομολογούσε ο ίδιος) ποίημα του Καβάφη, με τον αμετάφραστο τίτλο «Εν τω Μηνί Αθύρ» (1917). Οπου η γραφή (πλαστή), η ανάγνωση (φανταστική) και η μετάφραση (έμμεση και άμεση) συμβάλλονται σχεδόν ισότιμα, για να κατορθωθεί το, μόλις ενδεκάστιχο, ανεκτίμητο αυτό ποίημα. Πρόκειται για ταφική (υποτίθεται) ακρωτηριασμένη επιγραφή, που αποτυπώνεται με συμπληρώσεις και σήματα παλαιογραφικού τύπου, για να υπερασπιστεί το κύρος της. Κυρίως στα κρίσιμα εκείνα σημεία της, που υπονοούν την πράξη της μετάφρασης, την οποία ο ποιητής τη μοιράζεται εδώ με τον υποψιασμένο αναγνώστη του.
Λειτουργώντας ο ίδιος ως επίμονος αναγνώστης της εντάφιας αυτής επιγραφής, απογράφει πρώτα τη χριστιανική ταυτότητα του ενταφιασμένου νέου, τον μήνα της ταφής του και το όνομά του. Αποκρυπτογραφεί ύστερα (που θα πει: μεταφράζει) την αλφαβητική μνεία της ηλικίας του (Κάππα Ζήτα), συμπεραίνοντας πως ο Λεύκιος νέος εκοιμήθη, ενώ στα φθαρμένα γράμματα της ταφικής επιγραφής αναγνωρίζει την Αλεξανδρινή καταγωγή και αγωγή του (Αυτό[ν]… Αλεξανδρέα). Επιμένοντας, τέλος, στα ασυγκράτητα δάκρυα, στην οδύνην και στο πένθος των φίλων, τα ερμηνεύει ο ίδιος ως μεταφράσιμα σήματα της οριστικής του απόφασης: Με φαίνεται που ο Λεύκιος μεγάλως θ’ αγαπήθη.
Τα υπόλοιπα τα εμπιστεύεται ο ποιητής στον υποψιασμένο αναγνώστη του και στη δική του μεταφραστική ετοιμότητα. Η οποία, αυτόματα σχεδόν, παραπέμπει στην ομογένεια του Λεύκιου με τον οψιμότερο Μύρη στο ομώνυμο ποίημα του 1929: Αλεξανδρινός και εκείνος, ιδανικός και ηδονικός καβαφικός νέος, όσο ζούσε, κηδεύεται τώρα ως πιστός χριστιανός, δοκιμάζοντας, με την επικήδεια αποξένωσή του, τα φιλέταιρα αισθήματα του επιστήθιου φίλου του.
Λοξοδρόμησα, για να υπερασπιστώ την «ποίηση της μετάφρασης», σε οριακές έστω περιπτώσεις, όταν και όπου η τιμή της ισοφαρίζει με τη «μετάφραση της ποίησης». Οπως συμβαίνει και με τα πέντε γερμανόφωνα «Pergamon poems» του Γκέρχαρτ Φάλκνερ, σε άρτια μετάφραση της Μαρίας Τοπάλη, ενσωματωμένα στα εξαιρετικής ποιότητας Cetera του δέκατου τεύχους. Υπόδειξη: άρτια μεταφρασμένες οι (ακριβοδίκαιες και γενναιόδωρες) «Σκέψεις πάνω στο έργο της Σιμόν Βέιλ» του Τ.Σ. Ελιοτ, και αποκαλυπτικό το κείμενο του Γιάννη Ζέρβα για τον ποιητή «ως κρίση και ως αντίδοτο». Αυτά (λειψά ασφαλώς και ελαφρώς λοξά) προς έπαινο της πεντάχρονης ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ
Ποίηση και μετάφραση (https://www.tovima.gr/2013/01/27/opinions/poiisi-kai-metafrasi/)
Title: Μεταφράζεται η ποίηση;
Post by: spiros on 13 May, 2021, 16:31:59
Για τη διευκόλυνση, πάντως, της άρθρωσης των επιχειρημάτων μας και της σχετικής κατανόησης θα χρειαστεί να επαναλάβουμε πού και πού μερικά πράγματα που ήδη έχουμε καταθέσει και επισημάνει. Ξεκαθαρίζουμε, μάλιστα, ότι αυτό θα γίνει σκοπίμως, καθώς συνιστά μια σύμμετρη απόκρισή μας στη γενικώς κυριαρχούσα δυσπιστία (διάβαζε: αρνητικότητα) ως προς τη μεταφρασιμότητα της ποίησης, γι’ αυτό και πρέπει να υπενθυμίζουμε διακριτικά πότε-πότε ότι ναι, η ποίηση μεταφράζεται. Και ακριβώς επειδή αποδεχόμαστε τη μεταφρασιμότητα της ποίησης, αλλά ως έργο του εκάστοτε μεταφραστή, γι’αυτό και, μιλώντας γι’ αυτήν, κρίνουμε ότι ο από πάσης απόψεως σωστός και πρέπων τίτλος είναι: Ο μεταφραστής της ποίησης – και εννοούμε τον μεταφράστορα, όπως τον έχουμε ήδη παρουσιάσει στο πρώτο κεφάλαιο.
Η μετάφραση της ποίησης (Δημητρούλια Ξανθίππη, Κεντρωτής Γεώργιος) (https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=993816.0)