Ετυμολογία ελληνικών οικογενειακών ονομάτων (Μπαρμπάτσης, Κριμπάς)

Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3188
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Αυτό το νήμα πραγματεύεται την ετυμολογία ελληνικών οικογενειακών ονομάτων. Στο διαδίκτυο διαβάζουμε, κατά καιρούς, διάφορες ετυμολογήσεις του επιθέτου μας, ενώ δεν είναι λίγα τα έργα που έχουν δημοσιευθεί σχετικά. Οι περισσότερες σχετικές πηγές περιέχουν συχνά λάθη, αυθαίρετες ετυμολογήσεις κ.ά. ελαττώματα. Για παράδειγμα, στο έργο του Δ. Τομπαίδη (1990) Ελληνικά επώνυμα τουρκικής προέλευσης (Αθήνα: Επικαιρότητα), διαβάζουμε ότι το επώνυμο Μπαρμπάτσης προέρχεται από τις τουρκικές λέξεις bar = μπαρ (sic) και baç = φόρος, άρα Μπαρμπάτσης = αυτός που επιβάλλει φόρους στα μπαρ (!). Και αναρωτιέται κάθε λογικός άνθρωπος: μα υπήρχαν... μπαρ την εποχή κατά την οποία οι Οθωμανοί έδιναν προσωνύμια στους Έλληνες (ή όταν οι ίδιοι οι Έλληνες έδιναν προσωνύμια στον εαυτό τους ή στους συμπατριώτες τους); Αλλά και να υπήρχαν (που όντως υπήρχαν στην Αγγλία, όχι όμως στην Οθωμανική Αυτοκρατορία), θα τα ήξεραν οι Οθωμανοί με την αγγλική τους ονομασία; Πιθανότερη είναι η προέλευση από κάποια λατινογενή γλώσσα, λ.χ. ρουμ. bărbat = άντρας (πληθ. [με άρθρο] bărbaţii, προφ. μπαρμπάτσι). Πάντως, ένα αληθινά «κλασικό» και έγκυρο έργο για το ζήτημα είναι το «Τα οικογενειακά μας ονόματα» του Μ. Τριανταφυλλίδη (Θεσσαλονίκη 1982: ΑΠΘ).

Ξεκινάω, λοιπόν, το νήμα, με το σχετικά σπάνιο (και σίγουρα ξένης προέλευσης) οικογενειακό όνομα Κριμπάς, το οποίο ετυμολογείται συνήθως από τη σλαβική (sic) λέξη grb που σημαίνει «καμπούρα» (βλ. π.χ. http://greeksurnames.blogspot.com/2009/01/blog-post_5569.html). Η «Σλαβική» (τ.έ. η Πρωτοσλαβική ή η απόγονός της Εκκλησιαστική Σλαβονική) δεν γνώριζε τέτοιες ακολουθίες συμφώνων, αφού διατηρούσε το φωνήεν που εξέπεσε κατόπιν, πριν ή μετά από υγρό σύμφωνο, στη Σερβοκροατική, τη Σλοβενική, την Τσεχική και τη Σλοβακική. Μια έρευνα σε λεξικά σλαβικών γλωσσών μας δείχνει ότι η λέξη grb είναι σερβοκροατική και σημαίνει «εθνόσημο». Η «καμπούρα» δεν είναι grb, αλλά grba (προφ. κάπως σαν «γκρρρ΄μπα», με τον τόνο στο «ρ», το οποίο προφέρεται «βαρύ»).

Τα ζητήματα που παρουσιάζει αυτή η ετυμολόγηση είναι τα εξής:

α) Η Σερβοκροατική δεν είναι από τις γλώσσες που επέδρασαν στην Ελληνική.
β) Αν υποθέσουμε ότι πρόκειται στην πραγματικότητα για κάποια βουλγαρική διάλεκτο (και όχι σερβοκροατική), άρα θα πρέπει να γράψουμε gŭrba/grŭba και όχι grba, πάλι μένει ασαφής η τροπή του ακαθόριστου φωνήεντος ως «ι».
γ) Αν πρόκειται για παλαιό σλαβικό δάνειο (και αν δεχτούμε ότι το «ι» αποδίδει ένα ακαθόριστο σλαβικό φωνήεν), θα αναμενόταν η μορφή «Γριμπάς» (επώνυμο που όντως υπάρχει, αν και δεν γνωρίζω αν προέρχεται από κάποια λέξη σχετική με το grba), οπότε το αρχικό «κ» δεν δικαιολογείται.
δ) Αν πρόκειται για νεότερο σλαβικό δάνειο (και αν δεχτούμε ότι το «ι» αποδίδει ένα ακαθόριστο σλαβικό φωνήεν), θα αναμενόταν η μορφή «Γκριμπάς» (επώνυμο που όντως υπάρχει, αν και δεν γνωρίζω αν προέρχεται από κάποια λέξη σχετική με το grba. Στον τύπο «Γκρίμπας», πάντως, φαίνεται μάλλον να προέρχεται από το σλαβ. gribŭ = μανιτάρι), οπότε το αρχικό «κ» δικαιολογείται εύκολα, ως ανομοίωση δύο στιγμιαίων ηχηρών, κυρίως λόγω της χρήσης της λέξης με το άρθρο αιτιατικής ενικού: το(ν) Γκριμπά > τον Κριμπά.
ε) Σε κάθε περίπτωση προϋποτίθεται η ύπαρξη κάποιας ιδιωματικής λέξης «γρίμπα/γκρίμπα/κρίμπα» (θηλ.), απ' όπου θα παραγόταν το «γριμπάς/γκριμπάς/κριμπάς» = αυτός που έχει «γρίμπα/γκρίμπα/κρίμπα», με χρήση της παραγωγικής κατάληξης «-άς».

Προβληματική θα ήταν και τυχόν ετυμολόγηση της λέξης από το αλβανικό krimp[-i] (= [το] σκουλήκι), καθότι θα έπρεπε κατ' αρχάς να υπήρχε ιδιωματική λέξη «*κρίμπι» (ουδ.) για να συντεθεί με την κατάληξη «-άς».

Κανένα φωνολογικό πρόβλημα δεν εμφανίζει η τυχόν ετυμολόγηση της λέξης από το τουρκικό kιrba (= δερμάτινος ασκός, αλλά και υδρωπικία), όπου η συλλαβή «-ιr-» αποδίδεται ως «-ρι-», πβ. lakιrdι > λακριντί. Ωστόσο, μόνο η δεύτερη σημασία θα μπορούσε να αποδοθεί σχετικά εύκολα σε πρόσωπο. Αυτή η ετυμολόγηση παραμένει πιθανή.

Πιθανότερη, ωστόσο, μου φαίνεται η ετυμολόγηση από το αλβανικό kripë[με άρθρο: kripa (θηλ.)]  (= αλάτι), δεδομένου ότι το όνομα απαντά κυρίως σε άλλοτε αρβανιτόφωνες περιοχές, φαίνεται δε να ξεκίνησε από τη Βοιωτία, όπου η σημερινή Αλίαρτος ονομαζόταν «Κριμπά» (-> στου Κριμπά). Από εκεί, προφανώς, διαδόθηκε το όνομα στην Αχαία (όπου είναι αρκετά συνηθισμένο), την Αρκαδία και τη Μεσσηνία. Και εδώ, ομολογουμένως, παραμένει το ζήτημα της ύπαρξης κάποιας ιδιωματικής λέξης «*κρίπα» (θηλ.) που θα συνετίθετο με την κατάληξη «-άς». Ωστόσο, το α΄ συνθετικό της λέξης «Αλίαρτος» (< αλς = αλάτι) θα μπορούσε να σημαίνει κάτι ως προς τη σημασία του «Κριμπάς». Το «μπ» αντί του «π» δικαιολογείται είτε ως ανομοίωση των δύο άηχων στιγμιαίων («κ» και «π»), είτε ως αφομοίωση του άηχου «π» από το ηχηρό «γκ» που προέκυψε από τη συνεκφορά της λέξης «Κριπάς» με το άρθρο αιτιατικής ενικού: τον Κριπά > το(ν) Γκριπά > τον Κριμπά.

Πιθανώς, βέβαια, να μην ευσταθεί καμία από τις ως άνω ετυμολογήσεις, και η λέξη να προέρχεται από κάπου αλλού.

« Last Edit: 07 Jul, 2011, 00:36:40 by Asdings »
In dubio pro reo


Vasilis

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 9967
    • Gender:Male


 το σλαβ. gribŭ = μανιτάρι)



Νομίζω ότι το χωριό Γκρίμποβο σημαίνει μανιταρότοπος στην σλαβική.
Πλούσιος άνθρωπος είναι ο άνθρωπος που αξίζει πολλά και όχι ο άνθρωπος που έχει πολλά. (Κ. Μαρξ)



Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3188
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Αυτό ακριβώς σημαίνει! Είχα έναν καταπληκτικό φιλόλογο/φροντιστή από το Γκρίμποβο... Όπως "Μέτσοβο" = αρκουδότοπος, "Τύρναβος" = αγκαθότοπος (πβ. αγγλ. thorn).
In dubio pro reo


Dr Moshe

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 299
    • Gender:Male
  • Shir HaShirim 8:6,7
Οι ετυμολογικές αναδιφήσεις των τοπωνυμίων και των κυριωνυμίων είναι πάντοτε δυσχερείς και χαίρομαι που ο αγαπητός Παναγιώτης συγκέντρωσε και κατέταξε τόσο οργανωμένα το υλικό.

Θα ήθελα να επαναφέρω τη σύνδεση του επωνύμου Κριμπάς με το τοπωνύμιο Κριμπά (παλαιά ονομασία τής Αλιάρτου), που υποστηρίζεται από τα εξής στοιχεία: Οι λεξικογραφικές πηγές δείχνουν ως αφετηρία το διαλεκτ. βουλγ. gъrbá, το οποίο δεν σημαίνει μόνο «καμπούρα» αλλά και «ράχη βουνού» (όπως φαίνεται και από ομόρριζα τοπωνύμια, π.χ. σερβοκρ. Grbavac, βουλγ. Gъrbovica, πβ. κ. το Κριμπάτσι Βοιωτίας). Αφετηρία όλων πρέπει να υπήρξε ο σλαβικός τύπος *gъrbъ «καμπούρα, ράχη βουνού». Η παρουσία τού φωνήεντος -ι- δεν προκαλεί εδώ φωνητικά προβλήματα, καθώς πρόκειται για ανάπτυξη φωνήεντος στηρίξεως, προκειμένου, όχι απλώς να αποδοθεί κάποιος ασαφής σλαβικός ήχος, αλλά κυρίως να διασπαστεί το σύνθετο συμφωνικό σύμπλεγμα. Η ανάπτυξη αυτή γίνεται, ως γνωστόν, μέσω των κλειστών φωνηέντων, είτε του πρόσθιου /i/ είτε του οπίσθιου /u/, ανάλογα με το φωνητικό περιβάλλον.

Ευχαριστώ.
A Reina, mi tesoro

אשׁת־חיל מי ימצא ורחק מפנינים מכרה :Mishle משׁלי  31:10
A woman of valour who can find? For her price is far above rubies (JPS)



Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3188
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Ευχαριστώ πολύ τον αγαπητό Θεόδωρο για την πληρέστατη εξηγησή του. Με βάση αυτή την εξήγηση, θα πρέπει να εστιάσουμε τελικά στην υπόθεση που έκανα υπό β΄ στα σχόλιά μου επί της (εσφαλμένης) ετυμολόγησης του ονόματος από το grb. Πράγματι, τώρα βγαίνει νόημα. Αφετηρία υπήρξε, επομένως, ο σλαβικός τύπος (και μάλλον βουλγαρικός ή, γενικά, νοτιοσλαβικός), αλλά με τη σημασία "ράχη βουνού". Έτσι, το τοπωνύμιο "Κριμπά" έδωσε το ανθωπονύμιο "Κριμπάς" (πβ. το Μπεράτι [όνομα πόλεως] > Μπεράτης, η Ζιάκκα [όνομα βουνού] > Ζιάκκας κ.ά.), κατά τη συνήθη αρβανίτικη (και αλβανική) πρακτική να δίνεται ως επώνυμο ο τόπος καταγωγής κάποιου.
« Last Edit: 07 Jul, 2011, 12:14:48 by Asdings »
In dubio pro reo



Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3188
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Για την Αλίαρτο βλ. και http://aliartos-boiotias.blogspot.com/2010_11_21_archive.html (όπου αναφέρεται -από ερασιτέχνη- και η σχέση της λέξης "Κριμπάς" με το "αλάτι". Ωστόσο, όπως είπα παραπάνω, η εξήγηση του dr Moshe ευσταθεί σαφώς).
In dubio pro reo



Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3188
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Ευχαριστώ :-) Ελπίζω να δουλέψει το νήμα, δεδομένου ότι πολύς κόσμος θα έχει την απορία "από πού κρατάει η σκούφια του" (όπως έλεγε και γνωστή τηλεοπτική εκπομπή).
In dubio pro reo


 

Search Tools