εξα- -> έξι ή πεντάκις εκατομμυριάδα (π.χ. εξάμετρο, εξάλιτρο);

spiros · 17 · 6279

spiros

  • Administrator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 813990
    • Gender:Male
  • point d’amour
Στο διεθνές σύστημα μονάδων (βλέπε και εδώ) ένα από τα προθέματα είναι το exa- το οποίο αποδίδεται στα ελληνικά με το εξα- με την αξία της πεντάκις εκατομμυριάδας (1018). Ωστόσο, αν πούμε ή ακούσουμε εξάλιτρο, τι θα καταλάβουμε; Εγώ πάντως θα καταλάβω έξι λίτρα κι εκεί παραπέμπουν τόσο τα λεξικά, όσο και οι ανευρέσεις. Ομοίως για το εξάμετρο. Μήπως εδώ χρειάζεται μια αναθεώρηση της απόδοσης; Αξιοσημείωτο ότι κανένα από τα μεγάλα γενικά λεξικά δεν παραθέτει την έννοια σύμφωνα με το διεθνές σύστημα μονάδων.

Για το hecto- δεν υπάρχει τέτοιο θέμα καθώς αποδίδεται ως εκατο- (50% επιτυχία στην εξάλειψη της αμφισημίας στο πρότυπο).

εξα- [eksa] & εξά- [eksá], όταν κατά τη σύνθεση ο τόνος ανεβαίνει στο α' συνθετικό : το απόλυτο αριθμητικό έξι ως α' συνθετικό σε σύνθετα ονόματα· δηλώνει ότι: α. το προσδιοριζόμενο έχει έξι από τα στοιχεία που εκφράζει το β' συνθετικό: εξάγωνος, εξάσφαιρος, εξάστηλος, εξάτομος, εξάχορδος, εξάγωνο, ~σέλιδος. β. το προσδιοριζόμενο διαρκεί επί έξι συνεχείς χρονικές μονάδες (που εκφράζονται από το β' συνθετικό): ~ήμερος, εξάωρο· εξάχρονος, για πρόσωπο με ηλικία έξι χρόνων. γ. γίνεται, είναι ή επαναλαμβάνεται έξι φορές αυτό που εκφράζει το β' συνθετικό: ~πλάσιος, ~πλασιάζω.
[λόγ. < αρχ. ἑξα- θ. του αριθμτ. ἕξ (κατά το αρχ. ἑπτα-) ως α' συνθ.: αρχ. ἑξά-γωνος, ελνστ. ἑξά-βιβλος]
Λεξικό της κοινής νεοελληνικής του ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη

εξα-
(AM ἑξα-)· α' συνθετικό πολλών επιθέτων που δηλώνουν ότι αυτό που σημαίνει το β' συνθετικό (ουσ. ή επίθ.) υπάρχει ή γίνεται έξι φορές (π.χ. εξαδάκτυλος, εξάβιβλος, εξάγωνος, εξάδραχμος κ.λπ.).
Πάπυρος – Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας

εξα- κ. εξά- α' συνθετικό που δηλώνει ότι κάποιος/κάτι: 1. ισούται αριθμητικά με τον αριθμό έξι (6): εξα-ώροφος, εξα-ετής, εξά-ωρος, εξα-μελής 2. είναι έξι φορές πιο μεγάλος ή πιο πολύς από το μέτρο συγκρίσεως: εξα-πλάσιος.
[ΕΤΥΜ. Α' συνθ. τής Αρχ. και Ν. Ελληνικής (λ.χ. αρχ. έξά-δραχμον, μτγν. έξα-ετία), που προέρχεται από το αριθμητ. έξ (βλ.λ.) κατ' αναλογίαν προς τα έπτα-, έννεα-].
Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Γεωργίου Μπαμπινιώτη

εξάμετρος -η -ο [eksámetros] Ε5 : (μετρ.) που αποτελείται από έξι μετρικούς πόδες: Ο ~ (στίχος) του Ομήρου / του Bιργιλίου. Tονικός ~. || (ως ουσ.) το εξάμετρο, ο εξάμετρος στίχος: Tο δακτυλικό εξάμετρο.
[λόγ. < αρχ. ἑξάμετρος]
Λεξικό της κοινής νεοελληνικής του ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη

εξάμετρος
-η, -ο (AM ἑξάμετρος, -ον)· 1. (για στίχο) αυτός που αποτελείται από έξι μέτρα· 2. (για έμμετρο λόγο) αυτός που αποτελείται από εξάμετρους στίχους («ἡ Πυθίη ἐν ἐξαμέτρῳ τόνῳ λέγει τάδε», Ηρόδ.)· 3. (το ουδ. ως ουσ.) τό εξάμετρο· στίχος που αποτελείται από έξι μετρικούς πόδες, κυρίως δακτυλικούς· || (νεοελλ.) 1. (φρ.) «τονικό εξάμετρο»· στίχος που αποτελείται από έξι τονικούς δακτύλους· 2. αυτός που έχει πλάτος έξι μέτρων.
[ΕΤΥΜΟΛ. < εξα- < ἕξ (πρβλ. εξάγραμμα) + μέτρον].
Πάπυρος – Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας
 
« Last Edit: 12 Jul, 2013, 15:45:08 by spiros »


Apparatus

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1621
    • Gender:Male
  • Ως ουδέν γλυκίων ης πατρίδος ουδέ τοκείων γίγνεται
1000000                             εκατομμύριο
1000000000                       δισεκατομμύριο ή χίλια εκατομμύρια
1000000000000                 τρισεκατομμύριο ή χίλια δισεκατομμύρια
1000000000000000            τετράκις εκατομμύριο ή χίλια τρισεκατομμύρια
1000000000000000000      πεντάκις εκατομμύριο ή χίλια τετράκις εκατομμύρια
1000000000000000000000 εξάκις εκατομμύριο ή χίλια πεντάκις εκατομμύρια

Τι δεν καταλαβαίνεις;



spiros

  • Administrator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 813990
    • Gender:Male
  • point d’amour

sophistes

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 183
Δεν είναι τόσο τραγικό, πάντως, διότι το ένα μέγεθος είναι ασύλληπτο ενώ το άλλο πιο καθημερινό. Η διαίσθηση είναι ικανή να μας πει ποιο υπονοείται κάθε φορά. Επίσης, αν το exa- προέρχεται από το αριθμ. ἕξ, τότε κακώς το μετέγραψαν χωρίς δασεία (π.χ. hexagon, άρα ΗexaΒyte αντί ΕxaΒyte κ.λπ.). Βέβαια, υποπτεύομαι ότι και αυτοί ήθελαν να το διαφοροποιήσουν από το hexa- και για αυτό την αφαίρεσαν (ασχέτως αν δεν νοείται δύναμη στην δεκάδα με πρόθημα που σημαίνει τον αριθμό έξι). Εγώ θα προέφερα το πρόθημα ξενιστί, δηλ. έξα-μέτρο, έξα-λίτρο, έξα-μπάιτ για να είμαι καλυμμένος και να μη διαταράξω την καθημερινότητά μου ;)


ΥΓ1 (προς Apparatus): Τις λέξεις δισ- και τρισεκατομμύριο γράφεις με ενωμένο πρόθημα. Τις υπόλοιπες γιατί όχι; Κανονικά πρέπει να γράφονται έτσι: πεντακισεκατομμυρίο, δεκακισεκατομμύριο κλπ. (όπως και οι πρόγονοι, π.χ. τετρακισχίλιοι). Ωστόσο είναι περίεργο πως άλλαξε το νόημα: π.χ. τρισχίλιοι σημαίνει τρεις χιλιάδες, ενώ τρισεκατομμύριο δεν σημαίνει τρία εκατομμ. Όποιος γνωρίζει κάτι επ' αυτού ας μας πει.
ΥΓ2 (γενικώς): με αφορμή πάλι τον Apparatus θα ήθελα να προσθέσω το αριθμ. "εκατόν" ως τελευταία λέξη στον κατάλογο αυτών που δικαιούνται οπωσδήποτε τελικό -ν. Δεν είναι απορίας άξιον, ότι προφέρεται σε όλους τους αριθμούς που το περιέχουν, εκτός από τις περιπτώσεις που είναι μόνο του; Αχ αυτές οι συνήθειες...



Apparatus

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1621
    • Gender:Male
  • Ως ουδέν γλυκίων ης πατρίδος ουδέ τοκείων γίγνεται
Quote
Κανονικά πρέπει να γράφονται έτσι: πεντακισεκατομμυρίο, δεκακισεκατομμύριο κλπ. (όπως και οι πρόγονοι, π.χ. τετρακισχίλιοι).
https://el.wiktionary.org/wiki/%CF%80%CE%B5%CE%BD%CF%84%CE%AC%CE%BA%CE%B9%CF%82_%CE%B5%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%BC%CF%8D%CF%81%CE%B9%CE%BF

Πέρα από αυτό, ακούγοντας παλαιότερους πάντα υπήρχε παύση στο λόγο μεταξύ πεντάκις και εκατομμύριο (ξεκινώντας από τετράκις).
Από κάποιους το άκουγα πεντάκις εκατομμύρια (πληθυντικός).

Δες και αυτό: https://el.wiktionary.org/wiki/exa-, που σημαίνει πως η απάντηση, όπως είπες, βρίσκεται στον τονισμό που χάθηκε περνώντας από το πολυτονικό στο μονοτονικό (δημοτική) σύστημα.

Στα αγγλικά:
hexameter -> εξάμετρο, έξι μέτρα
exameter -> μονάδα μέτρησης πεντάκις εκατομμύριο μέτρα (δεν μεταφράζεται)

Το γράμμα h αντιστοιχεί στη δασεία των δάνειων ελληνικών λέξεων προς την αγγλική ή προς οποιαδήποτε λατινογενή γλώσσα.
« Last Edit: 14 Jun, 2013, 20:59:56 by Apparatus »


sophistes

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 183
Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο προφορικός λόγος δεν έχει σωθεί σε CD ή κάτι άλλο (ακόμη), επομένως λαμβάνω υπ' όψιν τις γραπτές πηγές. Α, και δεν μελετώ από Wikipedia (με συγχωρείς) επειδή ο καθείς μπορεί να γράψει ό,τι θέλει. Άντε να κάνω κάποιες διασταυρώσεις που και που.

ΥΓ: Συγγνώμη, σε ποιούς παλαιότερους αναφέρεσαι; Αυτούς που θυμάσαι πριν από μερικά χρόνια; Έτσι θα εξηγήσουμε την ΝΕ; Εδώ μιλάμε για χιλιάδες ετὠν ιστορίας και γλωσσικής συνέχειας, για πηγές, για τις οποίες μια ζωή δεν αρκεί για να μελετήσεις μόνο την γλώσσα.
« Last Edit: 14 Jun, 2013, 12:20:56 by spiros »


valeon

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 13956
    • Gender:Male
  • Κώστας Βαλεοντής <Φυσική, Tηλ/νίες, ΙΤ, Ορολογία>
Δεν έχει καμιά λογική η προέλευση του exa- από το hexa και την έννοια "έξι". Ούτε και ως δύναμη του 1000, αφού κανένα άλλο πρόθεσμα δεν ονοματίστηκε με αυτήν την λογική. Ας το λέει η Βικιπαίδεια ή οποιοσδήποτε άλλος.

Δίκιο φαίνεται ότι έχει το Webster's Random House Dictionary, έκδοση 1998:

exa-,
a combining form used in the names of units of measure equal to one quintillion (1018) of a given base unit.
[prob. < Gk exo- outside, out of]


Δηλαδή, πιθανότατα, πήραν το ελληνικό "έξω" (exo-) αλλά του έβαλαν κατάληξη -a, επειδή όλα τα προθέματα από το mega και άνω έχουν κατάληξη -a (ενώ όλα τα προθέματα από το micro και κάτω έχουν κατάληξη -ο) και έγινε το exa- που για τους ξένους δεν εμφανίζει κανένα πρόβλημα, ενώ για μας είναι πρόβλημα.

Εφόσον ήταν έτσι τα πράγματα, εμείς, κανονικά, θα έπρεπε να το αποδώσουμε "εξω" και ενώ θα βλέπουμε "exaliter" να αποδίδουμε "εξώλιτρο". Και δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα. Όπως βλέπουμε ionization και αποδίδουμε σωστά ιοντισμός και όχι ιονισμός.


spiros

  • Administrator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 813990
    • Gender:Male
  • point d’amour
Κάποιο θέμα θα υπήρχε καθώς το εξώλιτρο θα θύμιζε... εξωλέμβιο.



Apparatus

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1621
    • Gender:Male
  • Ως ουδέν γλυκίων ης πατρίδος ουδέ τοκείων γίγνεται
Πάντως στις ασκήσεις φυσικής, οι μονάδες και τα παράγωγά τους δεν μεταφράζονται. Γράφονται στα λατινικά.


valeon

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 13956
    • Gender:Male
  • Κώστας Βαλεοντής <Φυσική, Tηλ/νίες, ΙΤ, Ορολογία>
Μην μπερδεύουμε τα ονόματα με τα σύμβολα. Τα ονόματα τα λες όταν διαβάζεις τα σύμβολα. Τα σύμβολα των μονάδων είναι διεθνή και δεν μεταφράζονται, τα ονόματα όχι.
Γραφουμε:
5 V και διαβάζουμε πέντε βολτ (και όχι πέντε βολτς)
5 s και διαβάζουμε πέντε δευτερόλεπτα (και όχι πέντε σέκοντς/σεκόντ)
5 cm/s και διαβάζουμε πέντε εκατοστόμετρα ανά δευτερόλεπτο (και όχι πέντε σεντιμίτερς/σαντιμέτρ ανά σέκοντ/σεκόντ)
5 J/kg.K και διαβάζουμε πέντε τζάουλ ανά χιλιόγραμμο και ανά κέλβιν
...


Apparatus

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1621
    • Gender:Male
  • Ως ουδέν γλυκίων ης πατρίδος ουδέ τοκείων γίγνεται
Ωραία η διευκρίνιση αυτή, αλλά σε ένα μάθημα όταν ο άλλος (καθηγητής ή μαθητής) δει cm ή s θα το πει σαντιμέτρ ή σεκόντ όπως είναι από τη μάνα του. Τις πιο πολλές ασυναίσθητα.


valeon

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 13956
    • Gender:Male
  • Κώστας Βαλεοντής <Φυσική, Tηλ/νίες, ΙΤ, Ορολογία>
Δεν αντιλέγω, ότι κάποιες μονάδες μας τις έλεγαν έτσι ή και τις λένε ακόμα. Αφού δεν υπήρχαν (ούτε και υπάρχουν) σχετικές οδηγίες για τον καθηγητή. Ο ίδιος, όμως, που έλεγε "σαντιμέτρ ανά σεκόντ", πιο κάτω, τη μονάδα km/h δεν την έλεγε "κιλομέτρ ανά έρ" ούτε "κιλομίτερ ανά άουρ", αλλά την έλεγε "χιλιόμετρα ανά ώρα".

Στα προηγούμενα, αυτά που έγραψα είναι πώς – κανονικά – πρέπει να γράφονται και να λέγονται οι μονάδες. Στην πράξη, όπως θέλει ο καθένας τα απαγγέλλει. Εδώ, υπάρχουν ακόμα συγγραφείς που γράφουν gr και kgr, αντί των ορθών g και kg ή sec αντί s...


Apparatus

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1621
    • Gender:Male
  • Ως ουδέν γλυκίων ης πατρίδος ουδέ τοκείων γίγνεται
Για τα αδιάστατα μεγέθη υπάρχει σύμβολο; Εμείς στο Πολυτεχνείο είχαμε υιοθετήσει το α.μ. (ανά μονάδα), p.u.  (per unit). Τα αδιάστατο μέγεθος προκύπτει από το εν λόγω μέγεθος όταν διαιρεθεί με το μέγεθος βάσης, οι μονάδες απλοποιούνται.


valeon

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 13956
    • Gender:Male
  • Κώστας Βαλεοντής <Φυσική, Tηλ/νίες, ΙΤ, Ορολογία>
Τα αδιάστατα μεγέθη είναι "καθαροί αριθμοί". Μονάδα μέτρησής τους είναι η αριθμητική μονάδα (δηλαδή το 1), η οποία ομως σε κάποια μεγέθη (ενώ δεν έχει διαστάσεις) μπορεί να έχει δικό της όνομα και σύμβολο. π.χ.

συντελεστής τριβής ολισθήσεως: η = 0,05  (έτσι σκέτο)

επίπεδη γωνία:
φ = π/2 = 3,14/2 = 1,507  (σκέτο) ή
φ = π/2 rad = 3,14/2 rad = 1,507 rad (σύμβολο: rad όνομα: ακτίνιο)

Το ακτίνιο (rad) είναι το όνομα της αριθμητικής μονάδας 1 κατά την μέτρηση επίπεδων γωνιών, που είναι αδιάστατα  μεγέθη. Και όταν γράφουμε, σε έναν τύπο, τα μεγέθη με τις μονάδες τους το σύμβολο rad το αντικαθιστούμε με 1.

Το α.μ. / p.u. (= ανά μονάδα) έχει εφαρμογή στην περίπτωση σχετικού μεγέθους (= λόγου ομοειδών μεγεθών). Τα σχετικά μεγέθη είναι εξ ορισμού αδιάστατα και εκφράζονται είτε ως κλάσματα  του μεγέθους αναφοράς είτε ως ποσοστά του %.


 

Search Tools