Author Topic: Γλωσσικά παρα-λειπόμενα των Παρα-ολυμπιακών αγώνων  (Read 4630 times)

vkorkas

  • Jr. Member
  • **
  • Posts: 124
  • Gender: Male
    • My personal page at UniS
Σε μία από τις πρόσφατες συνεδριάσεις του ΓΕΣΥ* συζητήθηκε ο προβληματικός σχηματισμός των όρων Paralympics και Paralympiques και αποφασίστηκε να γραφτεί κάποιο σχετικό σχόλιο στο Ορόγραμμα. Η παραδοχή/εντύπωση που είχε τροφοδοτήσει τη συζήτηση ήταν η εξής:
Η σωστά σχηματισμένη ελληνική απόδοση για τον αγγλικό όρο Paralympics είναι Παραολυμπιακοί (αγώνες), αφού πρόκειται για σύνθετη λέξη παρα- (πρόθημα) + ολυμπιακός, η οποία, όπως επιβάλλουν οι κανόνες της σύνθεσης, πρέπει να διατηρεί το αρκτικό «ο» του β΄ συνθετικού ολυμπιακός1. Συνεπώς, με βάση την ίδια λογική είναι λανθασμένοι ο αγγλικός όρος Paralympics και ο γαλλικός Paralympiques, στους οποίους παρατηρείται η αυθαίρετη αποκοπή του “o” κατά τη σύνθεση2.
Δεν το κρύβω ότι όταν ανέλαβα τη συγγραφή αυτού του σχολίου, αμφέβαλα για τη σκοπιμότητά του. Ξεκίνησα λοιπόν να το γράφω χωρίς ιδιαίτερο κέφι, γιατί πίστευα ότι «διυλίζουμε τον κώνωπα» σχολιάζοντας και αυτή τη φορά μια συμβατική περίπτωση λάθους. Ανέτρεξα, λοιπόν, σε λεξικά της αγγλικής και της γαλλικής – η λέξη δεν καταγράφεται σε κανένα από τα σύγχρονα ελληνικά λεξικά –, καθώς και σε ελληνικές και ξένες ιστοσελίδες για να αντλήσω περισσότερα στοιχεία. Και «ω του θαύματος!», από τη μικρή αυτή έρευνα προέκυψαν πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία σχετικά με την ετυμολογία, την προέλευση και τη χρήση της λέξης Paralympics, που μας αναγκάζουν να επανεξετάσουμε την αρχική μας εκτίμηση ή, καλύτερα, να τη θέσουμε σε νέα βάση.
 Σύμφωνα με τα αγγλικά λεξικά Merriam-Webster’s Online Dictionary, 10th Edition και Compact Oxford English Dictionary, η λέξη Paralympics δημιουργήθηκε το 1953, είναι, μάλιστα, σύμμειγμα (blend) των paraplegic + Οlympics, και όχι σύνθετη λέξη (para + οlympic) όπως λανθασμένα θεωρείται από τους περισσότερους3. Η γαλλική απόδοση Paralympiques,  σύμφωνα με το λεξικό Le Petite Robert de la langue française, ηλεκτρονική έκδοση 2001, ακολούθησε αναλογικά το σχηματισμό του αγγλικού συμμείγματος.
Η ορθότητα αυτής της ετυμολογικής πληροφορίας επιβεβαιώνεται και από ιστορικά στοιχεία, σύμφωνα με τα οποία οι πρόδρομοι των Παρ(α)ολυμπιακών ήταν οι αγώνες για αθλητές με παραπληγία που πραγματοποιήθηκαν στο Aylesbury της Αγγλίας το 1948. Σε εκείνο το αθλητικό γεγονός, που οργανώθηκε για να συμπέσει χρονικά με τους Ολυμπιακούς του Λονδίνου, έλαβαν μέρος βετεράνοι του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου με βαρύ τραυματισμό στη σπονδυλική στήλη.
Με βάση τα παραπάνω λεξικογραφικά και ιστορικά στοιχεία η λέξη Paralympics πλάστηκε για να δηλώσει αρχικά τους Ολυμπιακούς αγώνες για αθλητές με παραπληγία, αλλά στη συνέχεια η σημασία της περιέλαβε και άλλες κατηγορίες αναπήρων, όπως ανθρώπους με προβλήματα όρασης, ακοής, παραλυσίας κτλ. 
Αφού λοιπόν η λέξη δεν είναι σύνθετη, άρα και ο σχηματισμός της δεν μπορεί να θεωρηθεί λανθασμένος (η αποκοπή του «ο» από το Olympics στη διαδικασία της σύμμειξης δεν συνιστά παραβίαση κάποιου κανόνα). Εύλογα λοιπόν γεννιέται το ερώτημα: Δηλαδή η λέξη Paralympics είναι σωστή; Η απάντηση όμως δεν είναι τόσο απλή για να είναι μονολεκτική.
 Όπως φαίνεται, κατά την ονοματοδοσία της έννοιας επιλέχτηκε σκόπιμα ο μηχανισμός της σύμμειξης, με στόχο τη δημιουργία ενός μονολεκτικού όρου όπου η συμμετοχή του α’ συνθετικού - στη συγκεκριμένη περίπτωση του para – θα έπρεπε να προκαλεί την ανάκληση των λέξεων paralytic, paralysis, paraplegic, paraplegia κτλ., και όχι να την εμποδίζει. Αποδεικνύεται, έτσι, ότι αυτό που ήταν το επιδιωκόμενο κατά τη δημιουργία του Paralympics, δηλαδή η ικανότητά του να ανακαλεί αυτές τις λέξεις, δεν μπορεί να χρησιμοποιείται πια ως επιχείρημα για την απόρριψή του4. Αν μάλιστα και κατά τη χρήση του ο όρος πετυχαίνει αυτές τις ανακλήσεις, τότε θα μπορούσε να θεωρηθεί έως και επιτυχημένος.
Σε αυτό το σημείο αξίζει να διατυπωθεί – έστω και με επιφύλαξη – η εξής αδιασταύρωτη υπόθεση, που επιχειρεί να εξηγήσει ποια εξωγλωσσική αναγκαιότητα μπορεί να οδήγησε στην αποκοπή του «o» από το “Olympics”. Επειδή ο όρος Paralympics δημιουργήθηκε το 1953, δηλαδή πριν από την επίσημη καθιέρωση του αθλητικού γεγονότος με τη σημερινή μορφή (που έγινε το 1960), και επειδή ως σήμερα η μόνη αθλητική διοργάνωση, εκτός από τους Ολυμπιακούς, που έχει την άδεια να χρησιμοποιεί το Olympics στον τίτλο της είναι οι Special Olympics (διαφορετικό αθλητικό γεγονός), είναι λοιπόν πιθανό να συγκαλύφτηκε η ρητή αναφορά στη λέξη Olympics στον τίτλο Paralympics μέσω της αποκοπής του “o”.
Πάντως, αν η περίπτωση Paralympics αποτελεί «προϊόν γλωσσικής τερατογένεσης» (βλ. υποσημ. 1), αυτό σίγουρα δεν οφείλεται στο λανθασμένο σχηματισμό της, αλλά στη δημιουργία εντέλει ενός ανεπιτυχούς (σύμμεικτου) όρου. Ανεπιτυχούς γιατί η επιλογή μόνο του τμήματος para  χωρίς κάποιο στοιχείο από τη ρίζα plegic του paraplegic καθιστά αδιαφανή την πρόσβαση στην ετυμολογία της λέξης, εμποδίζει την άμεση και αναμφίσημη σύνδεση της έννοιας και του όρου/ονόματός της, και κάθε άλλο παρά διευκολύνει την επιτυχημένη κατανόηση της σημασίας της. Τα «παρα-τράγουδα» που συνόδευσαν την πορεία της τόσο στα αγγλικά όσο και στα ελληνικά οφείλονται επιπλέον στο γεγονός ότι κατά την ονοματοδοσία δε λήφθηκε υπόψη ούτε η πολυσημία του para- ως προθήματος στα αγγλικά, ούτε βέβαια και η παραγωγικότητα του αντιστοίχου του παρα- στα ελληνικά.
Φαίνεται – όπως επιβεβαιώνεται από τη μικρή σε κλίμακα αλλά αποκαλυπτική σε στοιχεία έρευνά μας σε Άγγλους φυσικούς ομιλητές – ότι οι Άγγλοι, όπως και οι Έλληνες, δεν αντιλαμβάνονται άμεσα την ετυμολογία της λέξης, δεν εξάγουν το σημασιολογικό χαρακτηριστικό αγώνες για ανάπηρους μέσω των μορφολογικών στοιχείων της και, πολύ περισσότερο, δε θεωρούν ότι αυτό είναι το ουσιώδες χαρακτηριστικό της σημασίας της. Γνωρίζουν ότι πρόκειται για αγώνες στους οποίους συμμετέχουν αθλητές με κάποια αναπηρία, αλλά δεν οδηγούνται σε αυτό το κομμάτι της σημασίας μέσω του para-. Το para- δύσκολα προκαλεί την ανάκληση του “paraplegic”, ενός δηλαδή ιατρικού όρου, που μάλιστα δεν είναι καθόλου διαδεδομένος στη γενική γλώσσα. Αντίθετα, όπως και στα ελληνικά, το para- παραπέμπει τον Άγγλο σε κάτι παράλληλο ή κοντινό χρονικά, όπως στο “parallel”, ή σε κάτι παρεμφερές ή συμπληρωματικό, όπως στο paramedic ή στο paramilitary, σημασίες που διατηρεί το πρόθημα para- και στα αγγλικά5.
Πάντως, εκτός από τους ανεπιτυχείς χειρισμούς κατά την ονοματοδοσία, στην παρερμηνεία των συστατικών από τα οποία αποτελείται η λέξη συνέβαλε και μια σειρά άλλων, εξωγλωσσικών συμπτώσεων. Τα χαρακτηριστικά που αναγνωρίζουν στη σημασία της λέξης μέσω των σημασιών του παρα- τόσο οι Άγγλοι όσο και οι Έλληνες ομιλητές όχι μόνο δεν είναι αβάσιμα, αντίθετα είναι υπαρκτά, μόνο που δεν είναι αυτά που θα λέγαμε ουσιώδη, αυτά που συνιστούν δηλαδή τον πυρήνα της σημασίας της. Με άλλα λόγια, οι Παρ(α)ολυμπιακοί αγώνες είναι Ολυμπιακοί αγώνες για αθλητές με αναπηρία, που επιπλέον συμβαίνει να:
 πραγματοποιούνται αμέσως μετά τους Ολυμπιακούς και, μάλιστα, με επίσημη συμφωνία από το 1988, στον ίδιο τόπο και στις ίδιες εγκαταστάσεις – άρα δεν είναι αβάσιμη ή άστοχη η αναγνώριση της παραλληλίας για τα δύο γεγονότα ,
 να είναι συμπληρωματικοί ή παρεμφερείς με το μεγάλο αθλητικό γεγονός, αφού πρόκειται για τη δεύτερη σημαντικότερη αθλητική διοργάνωση στον κόσμο μετά τους Ολυμπιακούς, η οποία αφορά μια μεγάλη κατηγορία επαγγελματιών αθλητών, αυτών με κάποια αναπηρία.
Καταλήγοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι, αν προκύπτει κάτι ενδιαφέρον από την παραπάνω έρευνα, αυτό δεν είναι κυρίως η αποκάλυψη άλλης μιας περίπτωσης παρ-ετυμολογίας. Το ενδιαφέρον είναι ότι με αφορμή την περίπτωση μιας ετυμολογικής παρερμηνείας επιβεβαιώνονται τα ακόλουθα:
 πόσο δύσκολο και πολύπλοκο είναι το έργο της ονοματοδοσίας,
 πόσο οι επιλογές στην πρώτη δημιουργία ενός όρου επηρεάζουν την πορεία του στην ίδια γλώσσα αλλά και στις άλλες γλώσσες,
 πόσο αναγκαία είναι η συμβολή της διαγλωσσικής πληροφορίας και κατά τη δημιουργία νέων όρων αλλά και κατά την απόδοσή τους σε άλλες γλώσσες,
 πόσο προσεχτικοί πρέπει να είναι οι γλωσσολόγοι και οι ορολόγοι όταν  καλούνται να χειριστούν το ετυμολογικό εύρημα που αποκαλύπτει κάποιο παρετυμολογικό παράπτωμα, ιδιαίτερα όταν το δεύτερο είναι ευρέως διαδεδομένο. Πάντως, σε κάθε αντίστοιχη περίπτωση η ετυμολογία δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό και αποκλειστικό κριτήριο για τη «νομιμοποίηση» ή την επιβολή ανεπιτυχών κατά τα άλλα όρων, επειδή είναι ορθά σχηματισμένοι, ή το αντίστροφο, τον «εξοβελισμό» επιτυχημένων ή διαδεδομένων όρων επειδή δεν είναι ορθά σχηματισμένοι.

Ε. Μάντζαρη
Ορόγραμμα Αρ. 70, 1-2/05

* Γενικό Επιστημονικό Συμβούλιο της ΕΛΕΤΟ
1 Σε επιφυλλίδα του στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, 8/8/2004  ο Γ. Μπαμπινιώτης είχε ήδη -πριν από τη συζήτηση στο ΓΕΣΥ- διατυπώσει την άποψή του σχετικά με την ορθή ελληνική απόδοση: «Μια άλλη λέξη των ημερών, προϊόν γλωσσικής τερατογένεσης αυτή, είναι το ξένο paralympic και η απόδοσή του από μερικούς - ευτυχώς ελάχιστους - ως παραλυμπικός! Είναι προφανές ότι ο σωστά σχηματισμένος σύνθετος τύπος είναι παρα-ολυμπιακός ή καλύτερα, με έκθλιψη τού φωνήεντος, παρ-ολυμπιακός».
2 Στην ίδια επιφυλλίδα ο Γ. Μπαμπινιώτης σχολιάζει το λανθασμένο σχηματισμό του αγγλικού όρου, γράφοντας: «Οι ξένοι παρασύρθηκαν στο paralympic (αντί τού parolympic), από άλλα σύνθετά τους ελληνικής προέλευσης (para-medic, para-meter, para-military, para-normal, para-praxis, para-psychology, para-site, para-philic κ.τ.ό.). Αλλά αυτό, το para-lympic, από γλωσσική άποψη, είναι για μάς μάλλον paranoid!».
3 Αποκαλυπτική απόδειξη της πεποίθησης ότι πρόκειται για σύνθετη λέξη αποτελεί η εμφάνιση σε ελληνικά κείμενα του αγγλικού όρου διορθωμένου σε Paraolympics (!)
4 Πρβλ. Γ. Μπαμπινιώτης, ΤΟ ΒΗΜΑ, 8/8/2004 : «Το παραλυμπικός καταστρέφει ανεπανόρθωτα το ετυμολογικό ίνδαλμα τής λέξης (που είναι Όλυμπος και Ολυμπιακός με αρκτικό φωνήεν το ο-) και ανακαλεί περισσότερο, μέσω φωνητικών συνειρμών, λέξεις όπως παρα-λυμένος, παρα-λυτικός, παρά-λυτος, παρά-λογος και, κατ' επέκταση, παρα-στρατιωτικός, παρα-οικονομία, παρα-ψυχολογία κ.ά.».
5 Μερικοί Έλληνες ομιλητές αποδίδουν στο Παρα(ο)λυμπιακός μέσω του προθήματος παρα- και τη σημασία «παρακατιανός»,  «δεύτερος», «δευτερεύων».
Terminology is a bit like snoring: everybody's doing it but very few people *know* they're doing it! (MR)