Πολωνή ή Πολωνέζα; Σουηδή ή Σουηδέζα;

Asdings · 21 · 14946

Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3259
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Όχι, δεν πρόκειται για ένα "αισθηματικό" δίλημμα του είδους "ποια να διαλέξω από τις δύο"... Αλλά αποφάσισα να γράψω τις απόψεις μου γι' αυτό το γλωσσικό ψευδοδίλημμα, το οποίο διατυπώνουν συχνά οι φοιτητές μου, λέγοντας "μας είπε ο τάδε καθηγητής ότι δεν πρέπει να λέμε Σουηδέζα, γιατί είναι, λέει, ξένο, και ότι πρέπει να λέμε μόνο Σουηδή" και άλλα τέτοια.

Σε περιπτώσεις σαν κι αυτές, διερωτάται κανείς από πού ν'αρχίσει για να εξηγήσει την κατάσταση σε νεαρούς πολίτες οι οποίοι δεν είχαν την ευτυχία να μάθουν ούτε τα στοιχειώδη για τη γλώσσα τους στα σχολεία (ενίοτε και στα πανεπιστήμια) που φοίτησαν. Ας συνοψίσουμε το ζήτημα, λοιπόν, ως εξής:

Η σύγχρονη ελληνική γλώσσα διακρίνεται από διφυΐα, τ.έ. περιέχει δύο ειδών λέξεις: δημώδεις και λόγιες. Οι πρώτες αποτελούν τη φυσική και αδιάκοπη συνέχεια και εξέλιξη λέξεων της αρχαίας Ελληνικής, ενώ οι δεύτερες είναι λέξεις που "πέθαναν" (= έπαψαν να μεταδίδονται προφορικά και να χρησιμοποιούνται στον καθημερινό και αυθόρμητο λόγο) σε κάποιο στάδιο της Ελληνικής (π.χ. ήδη στην αρχαιότητα, στην Κοινή Ελληνιστική, στη Μεσαιωνική Ελληνική κ.λπ.) και οι νεοέλληνες λόγιοι τις "ανέστησαν", ούτως ειπείν, και τις επανεισήγαγαν στο σύγχρονο νεοελληνικό λόγο είτε για να καλύψουν εννοιολογικά κενά είτε για να αντικαταστήσουν ξένες λέξεις κ.λπ. Οι λόγιες λέξεις συχνά δεν εντάσσονται αρμονικά στο σώμα της Νεοελληνικής, κυρίως διότι περιέχουν ακολουθίες συμφώνων που δεν μπορούν να προφερθούν άνετα από το φυσικό ομιλητή της Νεοελληνικής: π.χ. εύθραυστος, επίτευγμα, επιτεύχθηκε, ευκταίος, έκπτωση, εύστροφος, τμήμα, κτήμα, πταίσμα κ.ά.

Γενικότερα, η σύγχρονη γραπτή (πλέον και η προφορική) Νεοελληνική εμφανίζει μια προτίμηση για λόγιες λέξεις στο επίσημο ύφος, ακόμη και όταν υπάρχει αντίστοιχη δημώδης. Οι δημώδεις λέξεις προέρχονται συχνά από άλλες γλώσσες, συνήθως την Ιταλική, τη Λατινική και, κάπως σπανιότερα, την Τουρκική. Ασφαλώς, και η αρχαία Ελληνική περιέχει δάνειες λέξεις, συνήθως από άγνωστες γλώσσες, αλλά αυτό ελάχιστοι το γνωρίζουν ή το συνειδητοποιούν.

Ένα παράδειγμα "διπλής" (τ.έ. λόγιας και δημώδους) χρήσης στη Νεοελληνική είναι τα εθνικά ονόματα (εθνωνύμια) και τα ονόματα γλωσσών (γλωσσωνύμια). Έτσι έχουμε π.χ.

Πολωνέζα < ιταλ. Polonese / Πολωνή
Ιταλιάνα < ιταλ. Italiana / Ιταλίδα
Εγγλέζα < ιταλ. Inglese / Αγγλίδα
Σουηδέζα < ιταλ. Svedese / Σουηδή
Ολλανδέζα < ιταλ. Ollandese / Ολλανδή
Βέλγα < ιταλ. Belga / Βελγίδα
Αφρικάνα < ιταλ. Africana / Αφρικανή
Αμερικάνα < ιταλ. Americana / Αμερικανή κ.ά.

ή (σε γλωσσωνύμια),

Καταλάνικα / Καταλανικά
Εγγλέζικα / Αγγλικά
Ολλανδέζικα / Ολλανδικά
Κέλτικα / Κελτικά
Ρώσικα / Ρωσικά κ.ά.

Εδώ παρατηρούμε ότι η λόγια γλώσσα τονίζει στη λήγουσα την κατάληξη -ικος/-η-/-ο, όπως η αττική διάλεκτος, ενώ η δημώδης γλώσσα την τονίζει στην προπαραλήγουσα (όπως τα Λατινικά και τα Ιταλικά, αλλά και όπως η διακρινόμενη για τη βαρυτόνησή της αιολική διάλεκτος, π.χ. λουκάνικο < λατ. lucanicum < Lucania = Λευκανία [τοπων.], λάστιχο < ιτ. elastico < ελλ. ελαστικόν, αλλά και μαγέρικο, μπακάλικο < τουρκ. bakkal < αραβ. baqqal κ.λπ.).

Τι "πρέπει", λοιπόν, να λέμε; Μα, και τα δύο, ανάλογα με το ύφος. Στο επίσημο ύφος ευνοούνται οι τύποι που εμφανίζονται στα δεξιά της πλαγιοκαθέτου, ενώ στο ανεπίσημο ύφος οι τύποι που εμφανίζονται στα αριστερά της. Σημειώνω ότι στο αρσενικό οι τύποι χωρίς το -έζος έχουν επικρατήσει και στο ανεπίσημο ύφος, πλην κάποιων παγιωμένων εθνωνυμίων που δηλώνουν κατά κανόνα μη ευρωπαϊκούς λαούς (π.χ. Κινέζος, Κονγκολέζος, Ταϊβανέζος κ.ά. Και ενδοευρωπαϊκώς: Ουγγαρέζος, αλλά και Ούγγρος).

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα θέλετε να πείτε στο φίλο σας ότι την πέσατε σε Σουηδέζα, μην το "φτιασιδώσετε". Η φράση "Ρε μάγκα, την έπεσα σε μια Σουηδή, θεά σου λέω!" ηχεί τουλάχιστον... φλώρικη ;-)
« Last Edit: 30 Sep, 2014, 00:13:15 by Asdings »
In dubio pro reo


spiros

  • Administrator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 810812
    • Gender:Male
  • point d’amour
Εξαιρετικό! Ας προχωρήσουμε λοιπόν στο παρασύνθημα:
Πώς θα ρίξετε στο κρεβάτι μια «καυτή» Σουηδέζα | Newsbomb.gr

Σουηδία (η) (σουηδ. Konungariket Sverige = Βασίλειο τής Σουηδίας) κράτος τής Β. Ευρώπης στη Σκανδιναβική Χερσόνησο με πρωτεύουσα τη Στοκχόλμη, επίσημη γλώσσα τη Σουηδική και νόμισμα τη σουηδική κορώνα. — Σουηδός κ. (καθημ.) Σουηδέζος (ο), Σουηδή κ. (καθημ.) Σουηδέζα (η), σουηδικός, -ή, -ό (βλ.λ.), Σουηδικά κ. (καθημ.) Σουηδέζικα (τα).
Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Γεωργίου Μπαμπινιώτη
« Last Edit: 30 Sep, 2014, 00:15:12 by spiros »



Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3259
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Εϊδες; Το λέει και ο Μπαμπινιώτης! Αδερφέ τι μας κάνεις βραδιάτικα; Τι καυτή φωτό είναι αυτή στο link;!;
In dubio pro reo


wings

  • Global Moderator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 69315
    • Gender:Female
  • Vicky Papaprodromou


dnassibian

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1364
    • Gender:Female
Έλα μωρέ Βίκυ, περνάνε δεύτερη εφηβεία, άσ' τα να εκτονωθούν :-p
« Last Edit: 30 Sep, 2014, 14:26:32 by wings »
non compos mentis


Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3259
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Οι Σουηδέζες, αγαπητές μου, δεν είναι για... εκτόνωση. Είναι για απόλυτη λατρεία από κάθε άποψη. Σε αντίθεση με την πλειοψηφία των... εγχώριων τσακλοκούδουνων (εξαιρείστε, μη φωνασκείτε).
In dubio pro reo


wings

  • Global Moderator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 69315
    • Gender:Female
  • Vicky Papaprodromou
Συμφωνώ απόλυτα, Παναγιώτη, είτε μας εξαιρέσεις είτε όχι. :-)


spiros

  • Administrator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 810812
    • Gender:Male
  • point d’amour
Quote
Eleni Pateraki Μαγιονή ή μαγιονέζα; ευτυχώς τη μπολονέζ την άφησαν αμετάφραστη για το καλό μας! πάντως, πολύ ενδιαφέρουσα η διευκρίνιση.


dimace

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 2061
    • Gender:Male
  • Dimitris Nawas
Κρίμα. Μιλούσατε για γυναίκες και το έχασα... :)

*Γερμανή, Ιταλή, Ελβετή, κλπ... δεν ακούγονται καλά. Η Σουηδέζα, ακούγεται. Η Φιλανδέζα πάλι, όχι. Τελικά οι γυναίκες είναι για να τις απολαμβάνεις και όχι για να ασχολείσαι με την ονομασία προέλευσής των, όπως με τη φέτα και τα λουκάνικα Φρανκφούρτης. :)   
South Africa (1961-1994) presidents: Charles Swat, Jozua Naude, Jacobus Fouche, Johannes de Klerk, Nicolaas Diederichs, Marais Viljoen, Balthazar Vorster,  Pieter Botha, Chris Heunis, Frederik de Klerk.


dnassibian

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1364
    • Gender:Female
... τώρα Δημήτρη έβαλες τα λουκάνικα Φρανκφούρτης στη συζήτηση και, τι να πω, με μπλόκαρες!
Πάντως, ενίσταμαι κατά της φαινόμενης ξενολατρείας σας αγαπητοί μου, τς τς... λίγο πασέ μου ακούγεται όλο αυτό και μου αναμοχλεύει μνήμες τύπου Λαλάκης ο Εισαγόμενος (εσείς κύριοι, ως πιο γηραιοί, σαφώς και θα θυμάστε τις εν λόγω cult διαφημίσεις :-p :-p )
non compos mentis


Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3259
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Συμφωνώ απόλυτα, Παναγιώτη, είτε μας εξαιρέσεις είτε όχι. :-)

Ξέρεις γιατί σε πάω (μεταξύ άλλων); Γιατί είσαι ακομπλεξάριστη :-)



Η... Μαγιονή!!! Θεϊκό, απίστευτο, ανεπανάληπτο!

Πάντως, ενίσταμαι κατά της φαινόμενης ξενολατρείας σας αγαπητοί μου, τς τς...

Εσύ το λες αυτό, αγαπητή μου, που έχεις ξενική καταγωγή (και πολύ καλά κάνεις, στην τελική);!; Με σοκάρεις... ;-)

λίγο πασέ μου ακούγεται όλο αυτό και μου αναμοχλεύει μνήμες τύπου Λαλάκης ο Εισαγόμενος (εσείς κύριοι, ως πιο γηραιοί, σαφώς και θα θυμάστε τις εν λόγω cult διαφημίσεις :-p :-p )

Ε, όχι και... πασέ, βρε κοπελιά! Τις βγάλανε "πασέ" τα εγχώρια "μελανούρια", γιατί τους χάλαγαν τη σούπα. Όπως βγάλανε και τα ανέκδοτα για τις ξανθιές, τα οποία είναι ευθέως ρατσιστικά και δεν διαμαρτυρήθηκε ποτέ κανείς (ούτε επικαλέστηκε κανείς τον "αντιρατσιστικό" νόμο), αλλά -ξέχασα- ρατσισμός είναι ΜΟΝΟ η επίθεση ξανθών προς μη ξανθούς ή η επίθεση ευρωπαίων μελαχρινών προς μη ευρωπαίους μελαχρινούς... Όπως σεξισμός είναι ΜΟΝΟ η επίθεση ανδρών προς γυναίκες... Όπως μισαλλοδοξία είναι ΜΟΝΟ η επίθεση χριστιανών προς μουσουλμάνους... Τυχαία όλ' αυτά; Δεν νομίζω..!
« Last Edit: 01 Oct, 2014, 11:01:16 by Asdings »
In dubio pro reo


dimace

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 2061
    • Gender:Male
  • Dimitris Nawas
... τώρα Δημήτρη έβαλες τα λουκάνικα Φρανκφούρτης στη συζήτηση και, τι να πω, με μπλόκαρες!
Πάντως, ενίσταμαι κατά της φαινόμενης ξενολατρείας σας αγαπητοί μου, τς τς... λίγο πασέ μου ακούγεται όλο αυτό και μου αναμοχλεύει μνήμες τύπου Λαλάκης ο Εισαγόμενος (εσείς κύριοι, ως πιο γηραιοί, σαφώς και θα θυμάστε τις εν λόγω cult διαφημίσεις :-p :-p )

Δεν υπάρχει ξενομανία / ξενολατρεία, Δήμητρα. Άγνοια και γλωσσική ραστώνη υπάρχουν. 
South Africa (1961-1994) presidents: Charles Swat, Jozua Naude, Jacobus Fouche, Johannes de Klerk, Nicolaas Diederichs, Marais Viljoen, Balthazar Vorster,  Pieter Botha, Chris Heunis, Frederik de Klerk.


dnassibian

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1364
    • Gender:Female
Οπότε, για να καταλάβω Δημήτρη, εσύ 'είσαι' με της Σουηδέζες ή με τα τοπικά μελανούρια; Μπερδεύτηκα :)

(Παναγιώτη, δε το λέω σχεδόν ποτέ αυτό, αλλά μετά την τόσο εύστοχη τοποθέτησή σου.... είμαι χωρίς λόγια. Γέρνω το κεφάλι, χαϊδεύω λίγο τα ξανθά μαλλιά μου και κάνω ματάκια. Ξέρεις εσύ!)
non compos mentis


Asdings

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3259
    • Gender:Male
  • unte þeina ist þiudangardi jah mahts
Το εκτιμώ ιδιαιτέρως, αγαπητή "Άρτεμις". Ξέρεις εσύ!
In dubio pro reo


dimace

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 2061
    • Gender:Male
  • Dimitris Nawas
Εγώ είμαι με το να ξέρουμε τι γράφουμε, κυρίως δημοσία... (Τώρα, αν μου κάτσει και κανένα μελανούρι / ξανθούλι, όχι δεν θα πω κι ας μην ξέρω να προφέρω σωστά τη χώρα καταγωγής του. :)
South Africa (1961-1994) presidents: Charles Swat, Jozua Naude, Jacobus Fouche, Johannes de Klerk, Nicolaas Diederichs, Marais Viljoen, Balthazar Vorster,  Pieter Botha, Chris Heunis, Frederik de Klerk.


 

Search Tools