Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Ψιλή ή περισπωμένη: Ένα βιβλίο ως λειψανοθήκη (του Χάρη Μεγαλυνού)

wings · 1 · 2598

wings

  • Global Moderator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 71011
    • Gender:Female
  • Vicky Papaprodromou
Ένα βιβλίο ως λειψανοθήκη

Από τον Χάρη Μεγαλυνό

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης
Ψιλή ή περισπωμένη

επίμετρο: Γ. Ν. Πεντζίκης
εκδόσεις Αγρα, σ. 80, 9,50 ευρώ

α. Ο χάρτης-Κάμβρια και Προκάμβρια εποχή

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης δεν είναι από εκείνους τους συγγραφείς που η κόντρα της σχολής Αθηνών-Θεσσαλονίκης, εν πολλοίς πλαστή και κατασκευασμένη εκ των υστέρων, τους αφορά. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πόλη του Κάσσανδρου και του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά δεν κρατάει στην προσωπικότητα και το έργο του αυτή την κεντρική θέση που αναγνωρίζουμε σε όλους τους εκ Θεσσαλονίκης λογίους. Κι αυτό δεν συμβαίνει μόνο γιατί η Αθήνα είναι περισσότερο μια πλατωνική ιδέα της αρχαιολατρίας του Κοραή ή του Παλαμά, μπολιασμένη με μια δόση επτανησιώτικου δημοτικισμού και η Θεσσαλονίκη, απ' την άλλη, δορυφόρος της Χριστιανικής Αυτοκρατορίας του Βυζαντίου, με αρκετό πασπάλισμα αγίων, μαρτύρων, βυζαντινών εκκλησιών, ανατολίτικης κουζίνας και σεφαραδιτών Εβραίων.

Μια και το λέει ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, όταν μιλάει για την Αθήνα, για δοκησίσοφους κι ατσίδες Πελοποννήσιους, κάτι θα ξέρει.

Όπως συμβαίνει πάντα, σε όλα τα έργα των ανθρώπων, η εδαφικότητα προηγείται της ιστορίας και η γεωγραφία του πολιτισμού. Στο παράθυρο και στο τραπέζι του συγγραφέα δεν υπάρχουν μόνο τα βιβλία και οι επιδράσεις τους, αλλά και το κλίμα, η τραχύτητα του ανέμου, η σιωπηλή και αόρατη παρουσία των γεωσύγκλινων και των εξάρσεων της γης. Αλλιώς βλέπουμε τη ζωή σ' ένα οροπέδιο κι αλλιώς απ' το επίπεδο της θαλάσσης. Ο Χανς Κάστορπ στο Μαγικό Βουνό του Τόμας Μαν θα χρειαστεί να κατεβεί στις κοιλάδες κι από εκεί στις πεδιάδες του Μεγάλου Πολέμου για να κατανοήσει τα χρόνια της μαθητείας του στο Μπέργκχοφ και στο Νταβός και ο Νίτσε πιθανόν να τρελάθηκε απ' την ελλιπή οξυγόνωση του εγκεφάλου του στα βαυβαρικά βουνά.

Τούτο το νήμα που συνδέει τον άνθρωπο με τον τόπο και το έδαφος, προσπαθεί να ξαναενώσει και να ξετυλίξει μπροστά στα μάτια μας ο Πεντζίκης σ'αυτό το βιβλίο.

Ο μελετητής του έργου του, γιος του Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης, μας δίνει στο επίμετρό του τη γενική κάτοψη του βιβλίου συνδέοντάς το με τα άλλα έργα του πατέρα του.

Η Ψιλή ή περισπωμένη έχει την πρόθεση να ξεκινήσει σαν ταξιδιωτικός οδηγός, σαν σημειώσεις για μια νοερή ξενάγηση αλλογενών ανθρώπων στον χώρο της Βόρειας Ελλάδας και σχεδόν πάραυτα, από τα πρώτα επεξηγηματικά βήματα, μεταμορφώνεται σ' έναν περίπατο προς απόλαυση του ποιητή. Οπως στο Μυθιστόρημα της Κυρίας Έρσης ο περίπατος του αφηγητή δίπλα στην καλοκαιρινή θάλασσα αναπλάθει τον περίπατο της Ηρας στο Ξ της Ιλιάδας, έτσι κι εδώ αρχίζοντας εκ δυσμών απ' την αρχαία Πελαγωνία και τη Φλώρινα, ο συγγραφέας ακολουθεί τις πτυχώσεις της Μακεδονικής γης, την Ακάδια ορογένεση και την Κρητιδική ηρεμία, που εδώ άλλοτε παίρνει τη μορφή του Αλιάκμονα και της Υπεραιγαίας αύλακας κι άλλοτε τον χέρσο σχηματισμό της πελαγωνικής μάζας που αποστραγγίζει τα νερά της στη λίμνη της Καστοριάς με τα νόστιμα ψάρια της και τα νεροπούλια. Για τον Πεντζίκη ένα βουνό ή μια κορυφογραμμή μπορεί να μοιάζει με την κεφαλή του Μεγαλέξανδρου κι όπως ο Προυστ, ας πούμε, σε μια ρωμανική εκκλησία δεν βλέπει μόνο τα βιτρώ και τους αγροτικούς αγίους αλλά και τα ρόδινα μάγουλα μιας χωριατοπούλας, μπορεί στον υψηλαύχενο Αθω, που ο μηχανικός Στησικράτης σκέφτηκε να μετατρέψει σε άγαλμα του Αλεξάνδρου, να βλέπει τον υπερόπτη των ανθρώπινων μονάρχη της Ασίας να θρυμματίζεται στην θάλασσά του.

Η γεωλατρία του Πεντζίκη δεν μπορεί ν' αποδοθεί μόνο στον φυσιοδίφη που κλείνει μέσα του. Δεν είναι μόνον η συλλεκτική μανία για τις πεταλούδες που έστελνε τον Ναμπόκοφ στα ελβετικά βουνά και η αδιέξοδη τρέλα του Χέμινγουεϊ για αναζήτηση θησαυρών στα θηρία της Αφρικής και στα αλιεύματα της Καραϊβικής. Αντιθέτως αυτή η, σαν φτιαγμένη για περιήγηση των ΚΑΠΗ, σχοινοτενής παράθεση μοναστηριών, προσκυνημάτων, αγιασμάτων και μουσείων, κοιμητηρίων και αρχαίων ναών, μου φαίνεται πιο αρχοντική και σε τελευταία ανάλυση πιο ανθρώπινη και συναισθηματική, απ' τη σπορτίβ περιήγηση με ανοιχτό αμάξι στην Ιταλία του Προυστ, όσο ντελικάτη και πολυδιαφημισμένη κι αν είναι αυτή η δεύτερη.

β. Ένα βιβλίο θαυμαστό

Αυτό το βιβλίο προέρχεται απ' το αρχείο της Καίη Τσιτσέλη, διασωθέν και ανασυρθέν από την οικογένεια του συγγραφέα μετά θάνατον, αφού ο ταξιδιωτικός οδηγός για την Ελλάδα του οίκου Andre Deutch για τον οποίον προοριζόταν, δεν εξεδόθη ποτέ.

Στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη ανατέθηκε η Βόρεια Ελλάδα με σκοπό να παρουσιαστεί, όσο το δυνατόν σφαιρικά στο αγγλόφωνο κοινό, με τη μορφή όχι απλώς ταξιδιωτικών ή περιηγητικών οδηγιών, αλλά με τη μορφή σύντομων δοκιμίων για την ιστορία, την τέχνη και τον πολιτισμό του συγκεκριμένου γεωγραφικού διαμερίσματος.

Είναι φανερό ότι επρόκειτο για έργο συλλογικό, με συνεργάτες γνωστές και καταξιωμένες προσωπικότητες, Ελληνες και ξένους, των οποίων τα ενδιαφέροντα θα διαμόρφωναν και το περιεχόμενο του βιβλίου. Ο τίτλος αυτού του βιβλίου για την Ελλάδα θα ήταν «Χ» Introduces Greece και στη θέση του «Χ» θα έμπαινε το όνομα κάποιου γνωστού στο αγγλόφωνο κοινό ελληνολάτρη συγγραφέα, του Lawrence Durell για την ακρίβεια, ο οποίος όμως αρνήθηκε και μέχρι τέλους δεν βρέθηκε αντικαταστάτης του. Η συμμετοχή του Πεντζίκη σ' αυτόν τον συλλογικό τόμο εξασφαλίστηκε μέσω του Γ. Π. Σαββίδη και μεταξύ των συνεργατών συγκαταλέγονταν οι Γιώργος Σεφέρης, Κώστας Μόντης, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Γ.Π. Σαββίδης, Robert Liddel, Patrick Leigh Fermor, Peter Levi κ.ά. Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου και η επακολουθήσασα πολιτική ανωμαλία είχαν ως αποτέλεσμα αρχικά να παγώσουν και τελικά να ναυαγήσουν τα σχέδια για την έκδοση του βιβλίου.

Η Ψιλή ή περισπωμένη, που είχε σταλεί στην έχουσα την επιμέλεια και τον συντονισμό συγγραφέα Καίη Τσιτσέλη, ξεχάστηκε και το δακτυλόγραφο δεν επεστράφη ποτέ στον συγγραφέα. Έτσι μπορεί η έκδοση εκείνου του συλλογικού τόμου και μαζί του η Ψιλή ή περισπωμένη να έπεσαν θύματα της περίπλοκης και ταραγμένης ιστορίας αυτού του τόπου, αλλά κατά κάποιον τρόπο διέσωσε πάνω στο ίδιο το σώμα του βιβλίου αυτή τη μικρή, εκτός σχεδίου περιπέτεια, λες και η μέχρι πρόσφατα διαταραγμένη και χαώδης κατάσταση του βορειοελλαδικού χώρου να βρήκε σ' αυτόν τον μικρό τόμο την πιο πιστή της αποτύπωση.

Ο πεζογράφος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης θεωρήθηκε από πολλούς, εκτός από χαρισματικός ποιητής κι εκκεντρικός ζωγράφος, ένας ιδιότυπος συλλέκτης ψυχολογικών καταστάσεων και εσωτερικών μονολόγων, που στη μοντέρνα λογοτεχνία πήρε το όνομα stream consciousness, του εσωτερικού μονολόγου.

Αν υπάρχει στη νεοελληνική γραμματεία ένας συγγραφέας που να συνδυάζει στο πρόσωπό του την ποιητική εγκυκλοπαιδικότητα ενός Τζέιμς Τζόις και τον ιμπρεσιονισμό ενός Μαρσέλ Προυστ, τότε αυτός δεν μπορεί παρά να είναι ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης.

Μη σας φανεί ότι ο Πεντζίκης είναι η απλή εμφύτευση μιας μόδας του 20ού αιώνα στον κατά πολύ αρχαιότερο κορμό της ελληνικής γλώσσας, μια βιαστική προσαρμογή εκείνων των εκπροσώπων μιας υπερώριμης λογοτεχνίας στην ανώριμη και κατά βάση «παιδική» νεοελληνική πεζογραφία και παράδοση. Το ήθος αυτών των βόρειων συγγραφέων, ενός ξεριζωμένου Ρωμαιοκαθολικού επαναστάτη κι ενός ομοφυλόφιλου σαδιστικού ανατόμου της γαλλικής αριστοκρατίας, του είναι κατά βάθος ξένο. Το εγώ αυτού του συγγραφέα -ίσως το πληθωρικότερο εγώ της πρωτοπρόσωπης αφήγησης στην ελληνική πεζογραφία- εκπυρούται και ψύχεται ακαταπαύστως: απ' τον εγκεφαλικό παρατηρητή της ζωής στον Ανδρέα Δηκαμούδη και στον Πεθαμένο Και Η Ανάσταση μέχρι τον βοσκό στο Παρά θίν' αλός στο Μυθιστόρημα της Κυρίας Έρσης, ο αφηγητής πότε νεκρούμενος και πότε διαμελιζόμενος σε πολυάριθμα προσωπεία, διατρέχει όλο τον διαθέσιμο χρόνο της ζωής για να εισβάλει στο τέλος ως Ορφέας ή ως Χριστός και σ'αυτήν την ίδια την ακινησία του θανάτου. Το έργο του ως εκ τούτου μας προσφέρεται, όπως κι ο ίδιος επιθυμούσε, σαν ένα καθημερινό ημερολόγιο -συναξάριο της καθ' ημέραν ζωής το λέει ο ίδιος-, σαν μια διαρκής αμπώτιδα και πλημμυρίδα θανάτου και ζωής.

Ο Πεντζίκης είναι ο ποιητής των εναπομεινάντων ελληνικών λειψάνων, που δέον να θεωρούνται -κατά το ήθος της Ορθοδόξου Εκκλησίας- όχι μόνον ζωντανά αλλά και ζωοποιά.

Ο Πεντζίκης δεν είναι ο απολογητής μιας εκπεσούσης αριστοκρατίας που πεθαίνει και μαζί μ' αυτήν η αποθέωση του κλασικού ύφους και ο ενταφιασμός του, ούτε ο δημιουργός βρυκολακιασμένων καταστάσεων σ' ένα ιδανικό και ουτοπικό Δουβλίνο: είναι περισσότερο ένας παιδαγωγός εν Χριστώ.

Εκείνο που ο φθοροποιός χρόνος εγκαταλείπει, ο Πεντζίκης το ασπάζεται γεμάτος πίστη και αγάπη προς τον Αναστάντα Χριστό. Το έργο του λοιπόν, συλλεκτικό κι ετερόκλητο, ασπόνδυλο και χαώδες στην πρώτη ματιά, εντυπωσιοθηρικό και ερασιτεχνικό μιας πληθωρικής παιδικότητας, στηρίζεται περισσότερο στους Αγγέλους παρά στην ανθρώπινη και θνητή βεβαιότητα. Ο Πεντζίκης, από ποιητής του άδειου χώρου της ψυχής, από τη φύση του ως μοντέρνου συγγραφέα -ίσως του πιο μοντέρνου συγγραφέα της εποχής μας- μεταμορφώνεται με την επίδραση της Ορθοδόξου Εκκλησίας σ' έναν ελπιδοφόρο συγγραφέα της Ανάστασης.

«Μεγάλη αυτή η αγάπη διδάσκαλος, ικανή και πλάνης απαγάγειν και τρόπον μεταρρυθμίσαι και προς φιλοσοφίαν χειραγωγείσαι και από λίθων ανθρώπους εργάζεσθαι», μας λέει ο Ιερός Χρυσόστομος.


Πηγή: εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ (ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 13/03/2009)
« Last Edit: 31 Jan, 2012, 13:25:58 by wings »


 

Search Tools