Οι καταλήξεις -ημισι/μισι στα ακέραια απόλυτα αριθμητικά - 016

progvamp · 33 · 44565

progvamp

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1572
    • Gender:Female
Πότε χρησιμοποιούμε τον κάθε τύπο; Έχω μπερδευτεί ως προς την ορθογραφία και τα γένη. Ιδιαίτερα με τα αριθμητικά.
« Last Edit: 09 Mar, 2006, 03:53:14 by progvamp »


tsioutsiou

  • Full Member
  • ***
    • Posts: 583
Ημισυς, -εια, -υ, (επιρ. ήμισυ, και θ. ως ουσιαστ. ημίσεια) το καθαρευουσιάνικον

Ενάμισης, μιάμιση, ενάμισι
Δυόμισι
Τρεισήμισι
Τεσσερ(ε)ισήμισι, τεσσεράμισι
και σόι το βασίλειο...

Πώ,πάει τρεισήμισι! Κ'νύχτα



progvamp

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1572
    • Gender:Female
Άρα λέμε:

εννιάμιση ή εννιάμισι εβδομάδες;

οχτώμισι κιλά;

η ώρα είναι δυόμιση ή δυόμισι;

ενάμισι χιλιόμετρο;

μιάμιση δραχμή;

κατά το ήμισυ

Και το ενάμισης πότε χρησιμοποιείται;


Τα μπέρδεψα πάλι... :s


*έντιτ: Γιατί να είναι τρεισήμισι, με γιώτα, αφού η λέξη προέρχεται απ'το τρεις και το ήμισυ, άρα δεν έπρεπε νά'ναι τρεισήμισυ; Αν λέω βλακείες, μουντζώστε με ελεύθερα... Σπύροοοοοοοοο μια Ελληνομάθεια στο 5! :)




« Last Edit: 09 Mar, 2006, 04:05:32 by progvamp »


zephyrous

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3698
    • Gender:Male
Γρήγορα στον Μπαμπινιώτη, στο λήμμα "ενάμισης"!



progvamp

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1572
    • Gender:Female
Μάλιστα. Ευχαριστώ! Συγγνώμη που δεν το κοίταξα πριν.

Τελικά καταλήγουμε στο:

"...ο ενάμισης, του ενάμιση, τον ενάμιση

η μιάμιση, της μιάμισης, τη μιάμιση

το ενάμισι, του ενάμισι, το ενάμισι

(δεν έχουν  πληθυντικό)

Σύμφωνα με το ουδέτερο ενάμισι, γράφονται και "κλίνονται" (στην πραγματικότητα είναι άκλιτα) σε -ήμισι και -μισι οι τύποι του πληθυντικού (δεν έχουν ενικό) όλων των άλλων αριθμητικών: δυόμισι μήνες, δυόμισι μέρες, δυόμισι κιλά, τρεισήμισι αιώνες, τρεισήμισι ώρες, τριάμισι κιλά, τεσσερεισήμισι αιώνες, τεσσερεισήμισι μέρες, τεσσεράμισι χρόνια."


Και ακόμα: "-(ή)μισι παραγωγική κατάληξη αριθμητικών, που δείχνει ότι στις μονάδες που δηλώνει το α' συνθετικό προστίθεται ακόμη μισή μονάδα: δυό-μισι, τρεισ-ήμισι, πεντέ-μισι, εξί-μισι


« Last Edit: 09 Mar, 2006, 04:23:15 by progvamp »



progvamp

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1572
    • Gender:Female
:D











*edit: OMG! Πρασίνισα! Τι να κάνω για να ξαναγίνω μπλε; :s
« Last Edit: 09 Mar, 2006, 04:27:47 by progvamp »


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Να τα πω κι εγώ με τον τρόπο μου:

ο ενάμισης αιώνας
του ενάμιση αιώνα
τον ενάμιση αιώνα
(Προσοχή: στα αγγλικά μεταφράζεται σε one and a half centuries)

η μιάμιση μέρα
της μιάμισης ημέρας
τη μιάμιση μέρα

το ενάμισι κιλό
του ενάμισι κιλού
το ενάμισι κιλό
(Τα "ενάμισος", "ενάμισο", "ενάμισου" διαδεδομένα αλλά "λαϊκότροπα".)

Από 'κεί και πέρα, μόνο "–μισι":

δυόμισι αιώνες / μέρες / κιλά

τρεισήμισι αιώνες
τρεισήμισι μέρες
τριάμισι κιλά
(Το "τρεισήμισι εκατομμύρια", "τρεισήμισι ετών" κ.τ.ό. φοριούνται πολύ. Θα λέγατε όμως "τριάμισι μέρες";)

τεσσερισήμισι αιώνες
τεσσερισήμισι μέρες
τεσσεράμισι κιλά
(Ως άνω. Και εδώ τελειώνουν οι προβληματισμοί με αρσενικοθήλυκα και ουδέτερα.)

Άρα:
εννιάμισι εβδομάδες
οχτώμισι κιλά
η ώρα είναι δυόμισι
ενάμισι χιλιόμετρο
μιάμιση δραχμή
κατά το ήμισυ (αρχαιότροπο)
ενάμισης χρόνος

Γιατί δεν λέμε "τρεισήμισυ"; Τέτοια ώρα, τέτοια λόγια… Ή, όπως θα έλεγε ο Μπαμπ., … το … πελέκι σου.


zephyrous

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3698
    • Gender:Male
Quote
Γιατί δεν λέμε "τρεισήμισυ";

Πρόλαβέ με, αν λέω βλακεία. :)
Όπως από τη θρησκεία, παίρνουμε την ανεξιθρησκία (επειδή προέρχεται από το επίθετο "ανεξίθρησκος" και όχι από το ουσιαστικό "θρησκεία"), μήπως κάτι αντίστοιχο συμβαίνει κι εδώ; Μια σκέψη έκανα, τέτοια ώρα κι εγώ, μη φωνάξεις! Άσε που δεν την τεκμηρίωσα ακόμη πουθενά.


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Quote
Γιατί δεν λέμε "τρεισήμισυ";

Όπως είπες κι εσύ παραπάνω:

Quote
Γρήγορα στον Μπαμπινιώτη, στο λήμμα "ενάμισης"!

Κι όταν θα φτάσεις στο ... πελέκι, σταμάτα.


zephyrous

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3698
    • Gender:Male
Το τσέκαρα. Γ... το... αστροπελέκι μου μέσα! :)
Άλλη φορά θα μάθω, ειδικά τέτοιες ώρες, να τις κρατάω για τον εαυτό μου τις ιδέες μου. :P


progvamp

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 1572
    • Gender:Female
Ναι, το είδα κι εγώ πριν και δεν είπα τίποτα γι'αυτό.

Στο πλαίσιο λέει ότι: "...Από μεταπλασμό τού ήμισυς σε ήμισος πλάστηκε, στα μεσαιωνικά χρόνια, ο τ. μισός (που τονίστηκε κατά τα συναφή επίθ. απλός, διπλός, μονός, κ.λπ.), με θηλ. μισή και ουδ. μισό. Σε νεότερα χρόνια σχηματίστηκαν και σύνθετα: ένας + ήμισυς > ενάμισυς, ένα + ήμισυ > ενάμισυ. Άρα οι τύποι ενάμισυς  και ενάμισυ είναι οι ετυμολογικώς ορθοί τύποι. Θα έπρεπε δε να κλίνονται (και να γράφονται) ως: ο ενάμισυς, του ενάμισυ, τον ενάμισυ - το ενάμισυ, του ενάμισυ, το ενάμισυ. Ωστόσο, επειδή στη Ν. Ελληνική δεν υπάρχουν αντίστοιχα ονόματα (ο πέλεκυς αντικαταστάθηκε από το ουδ. πελέκι ή από τη λ. τσεκούρι και ο πρέσβης έχει διπλή κλίση πρέσβης - πρέσβεως - πρέσβη - πρέσβεις, αλλά και πρεσβευτής, -τή, -τή, τές) και επειδή ήδη το θηλ. σχηματίστηκε διαφορετικά (μιάμιση), είναι προτιμότερο να ακολουθήσουμε την ομαλότερη κλίση και γραφή, λέγοντας και γράφοντας: ο ενάμισης (χρόνος) - του ενάμιση (χρόνου) - τον ενάμιση (χρόνο)..." "Κατ'αυτόν τον τρόπο, εντάσσουμε το ενάμισης στην κλίση των επιθέτων του τύπου -ής, -ιά, ί (σταχτής, σταχτιά, σταχτί), μολονότι διαφέρει στην προέλευσή του και στο θηλυκό (μιάμιση)."


spiros

  • Administrator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 812604
    • Gender:Male
  • point d’amour
Μου φαίνεται κάποιος πρέπει να συνδυάσει κάποια από τα γραφόμενα εδώ για να βγει ένα γλωσσικό σημείωμα...

— Εάν το απόλυτο αριθμητικό λήγει σε σύμφωνο, η μισή μονάδα εκφράζεται με τον άκλιτο τύπο -ήμισι: τεσσερισήμισι εβδομάδες, τεσσερισήμισι χιλιάδες, τρεισήμισι τόνοι, τρεισήμισι ώρες, τεσσερισήμισι αιώνες.
— Εάν το απόλυτο αριθμητικό λήγει σε φωνήεν, η μισή μονάδα εκφράζεται με τον άκλιτο τύπο -μισι: δυόμισι χρόνια, τριάμισι κιλά, επτάμισι σελίδες, οκτώμισι τόνοι.
— Τα σύνθετα αριθμητικά με δεύτερο συνθετικό το επίθετο μισός/μισή/μισό γράφονται στη λήγουσα είτε με η, εάν το πρώτο συνθετικό είναι το αρσενικό ένας ή το θηλυκό μία, είτε με ι, σε όλες τις άλλες περιπτώσεις: ενάμισης χρόνος, ενάμιση μήνα, μιάμιση ώρα, μιάμισης εβδομάδας, ενάμισι ευρώ, δυόμισι κιλά, τρεισήμισι ώρες, πεντέμισι τόνους, οκτώμισι λίτρα.

Θύμα του κοροναϊού και η γλώσσα μας

Μία μάλλον ασήμαντη επισήμανση είναι ότι τα αριθμητικά από το 21 και εξής γράφονται με δύο λέξεις: είκοσι μία μέρες, είκοσι ένας νεκροί, είκοσι τρεις ώρες, είκοσι τέσσερα διαμερίσματα κτλ. Επειδή συχνά γράφονται ως αριθμοί, αυτός ο κανόνας ενίοτε αθετείται. Σημειώνω απλώς ότι εξαιρούνται βεβαίως οι ουσιαστικοποιημένες εκφορές, όπως π.χ. το Εικοσιένα.[/font]
« Last Edit: 09 Apr, 2020, 14:32:33 by spiros »


tsioutsiou

  • Full Member
  • ***
    • Posts: 583

Στο πλαίσιο λέει ότι: "...δεν υπάρχουν αντίστοιχα ονόματα[/color] (ο πέλεκυς αντικαταστάθηκε από το ουδ. πελέκι ή από τη λ. τσεκούρι.... ."


Και ο "πέλεκυς της δικαιοσύνης" τί έγινε; Τσεκούρι ή μπλάκ-ε-ντέκερ;


wings

  • Global Moderator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 70704
    • Gender:Female
  • Vicky Papaprodromou
Το θέμα αυτό μας έχει απασχολήσει και στο παρελθόν. Με αφορμή σχετική δημοσίευση στο Ορόγραμμα, Αρ. 78, φύλλο Ιουνίου-Ιουλίου 2006, επανέρχομαι στο θέμα και παραθέτω τη δημοσίευση που προανέφερα.

Eπισυνάπτω το κείμενο σε μορφή pdf. Το κανονικό κείμενο έχει ως εξής (ευχαριστώ πάρα πολύ τον nickel που μου το έδωσε έτοιμο και μορφοποιημένο για να το δημοσιεύσω εδώ):


Το «μισό» που για πολλούς αποτελεί «ολόκληρο» πρόβλημα

(Και το χειρότερο είναι ότι δεν το υποψιάζονται καν)

Το θέμα που θα μας απασχολήσει δεν είναι θέμα ορολογίας, αλλά συχνό φαινόμενο της καθημερινής επικοινωνίας που αφορά τη γραμματική ορθότητα των λεγομένων ενός ατόμου με τελική συνέπεια την υποβάθμιση της ποιότητας του λόγου του. Το πρόβλημα, δυστυχώς, δεν παρατηρείται σε ανθρώπους «παλιότερων γενιών» που «δεν διδάχτηκαν» τη δημοτική, αλλά πολύ συχνά σε νέους ανθρώπους που έχουν επίσημα διδαχτεί τη γραμματική της δημοτικής. Αφορμή για το ότι αυτό το άρθρο γράφεται σήμερα είναι το γεγονός ότι, πριν λίγες μέρες, από τηλεοπτικό παράθυρο μεγάλου καναλιού, σε συνέντευξή του ένας υποψήφιος δήμαρχος, μέσα σε δύο παραγράφους έκανε το λάθος δύο φορές και μάλιστα «ευθέως» και «αντιστρόφως», που σημαίνει ουσιαστική άγνοια και όχι παραδρομή.
Ακούσαμε, λοιπόν, τον κ. υποψήφιο δήμαρχο να λέει τις φράσεις «τριάμισι μήνες» και «τρεισήμισι χρόνια» (προφανώς στην πρώτη περίπτωση εννοούσε τρεισήμισι μήνες, ενώ στη δεύτερη τριάμισι χρόνια).
Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Μια κατηγορία αριθμητικών είναι τα αριθμητικά επίθετα, που διακρίνονται σε απόλυτα αριθμητικά[/i], τακτικά αριθμητικά και πολλαπλασιαστικά αριθμητικά. Εδώ μας ενδιαφέρουν τα πρώτα.
Τα απόλυτα αριθμητικά είναι:
ένας, μία/μια, ένα (κλιτό – διαφορετικός τύπος για κάθε γένος)
δύο/δυο (άκλιτο – ίδιος τύπος και για τα τρία γένη)
τρεις, τρία (κλιτό – ίδιος τύπος για το αρσενικό και το θηλυκό και διαφορετικός για το ουδέτερο)
τέσσερις, τέσσερα (κλιτό – ίδιος τύπος για το αρσενικό και το θηλυκό και διαφορετικός για το ουδέτερο)
πέντε, έξι, εφτά/επτά, οχτώ/οκτώ, εννέα/εννιά, δέκα, έντεκα, δώδεκα (άκλιτα – ίδιος τύπος και για τα τρία γένη)
δεκατρείς, δεκατρία (κλιτό – ίδιος τύπος για το αρσενικό και το θηλυκό και διαφορετικός για το ουδέτερο)
δεκατέσσερις, δεκατέσσερα (κλιτό – ίδιος τύπος για το αρσενικό και το θηλυκό και διαφορετικός για το ουδέτερο)
...
είκοσι (άκλιτο – ίδιος τύπος και για τα τρία γένη)
είκοσι ένας, είκοσι μία, είκοσι ένα (κλιτό – διαφορετικός τύπος για κάθε γένος)
είκοσι τρεις, είκοσι τρία (κλιτό – ίδιος τύπος για το αρσενικό και το θηλυκό και διαφορετικός για το ουδέτερο)
είκοσι τέσσερις, είκοσι τέσσερα (κλιτό – ίδιος τύπος για το αρσενικό και το θηλυκό και διαφορετικός για το ουδέτερο)
...
Δεν εκφραζόμαστε όμως πάντοτε με ακέραιες μονάδες. Πολλές φορές θέλουμε να εκφράσουμε και τη μισή ακέραια μονάδα προστιθέμενη σε ένα οποιοδήποτε απόλυτο αριθμητικό. Αναλυτικά, λοιπόν, θέλουμε να πούμε π.χ.
ένας μήνας και μισός (μήνας), μια ώρα και μισή (ώρα), ένα κιλό και μισό (κιλό)
δυο μήνες και μισός, δυο ώρες και μισή, δυο κιλά και μισό
δεκατρείς μήνες και μισός, δεκατρείς ώρες και μισή, δεκατρία κιλά και μισό
τέσσερις μήνες και μισός, τέσσερις ώρες και μισή, τέσσερα κιλά και μισό
είκοσι πέντε μήνες και μισός, είκοσι πέντε ώρες και μισή, είκοσι πέντε κιλά και μισό.

Όμως, δεν χρησιμοποιούμε αυτές τις αναλυτικές εκφράσεις, αλλά εκφράζουμε το «και μισός», «και μισή», «και μισό» με ένα δεύτερο συνθετικό που προστίθεται στο ακέραιο απόλυτο αριθμητικό. Το συνθετικό αυτό είναι:
-ήμισι (αν το τελικό γράμμα του ακέραιου αριθμητικού είναι σύμφωνο) ή
-μισι (αν το τελικό γράμμα του ακέραιου αριθμητικού είναι φωνήεν)
και προέρχεται απευθείας από το αρχαιοελληνικό επίθετο ήμισυς-ημίσεια-ήμισυ (όπως εξάλλου από εκεί προέρχεται και το σημερινό επίθετο μισός-μισή-μισό).
Όταν πρόκειται για πρόσθεση σε μία ακέραια μονάδα (ένας, μια, ένα) τότε στο αρσενικό (ένας) και στο θηλυκό (μια) η κατάληξη μετατρέπεται, αντίστοιχα, σε -ης και και αυτά είναι κλιτά, ενώ το τελικό ς του αρσενικού (ένα-ς) αποβάλλεται, δηλαδή:
ενάμισης, μιάμιση, ενάμισι
Λέμε λοιπόν:
Όταν προστίθεται μισό σε μία ακέραια μονάδα:
Ονομαστική: ενάμισης μήνας, μιάμιση ώρα, ενάμισι κιλό
Γενική: ενάμιση μήνα, μιάμισης ώρας, ενάμισι κιλού
Αιτιατική: ενάμιση μήνα, μιάμιση ώρα, ενάμισι κιλό
Όταν προστίθεται μισό σε περισσότερες από μία ακέραιες μονάδες:
Ονομαστική/Αιτιατική: δυόμισι μήνες, δυόμισι ώρες, δυόμισι κιλά
Γενική: δυόμισι μηνών, δυόμισι ωρών, δυόμισι κιλών
Ονομαστική/Αιτιατική: δεκατρεισήμισι μήνες, δεκατρεισήμισι ώρες, δεκατριάμισι κιλά
Γενική: δεκατρεισήμισι μηνών, δεκατρεισήμισι ωρών, δεκατριάμισι κιλών
Ονομαστική/Αιτιατική: τεσσερισήμισι μήνες, τεσσερισήμισι ώρες, τριάμισι κιλά
Γενική: τεσσερισήμισι μηνών, τεσσερισήμισι ωρών, τεσσεράμισι κιλών
Ονομαστική/Αιτιατική: εικοσιπεντέμισι μήνες, εικοσιπεντέμισι ώρες, εικοσιπεντέμισι κιλά
Γενική: εικοσιπεντέμισι μηνών, εικοσιπεντέμισι ωρών, εικοσιπεντέμισι κιλών

Συνοπτικά:
Η εκφορά ή γραφή του «μισού» χρειάζεται προσοχή – γιατί μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα:
– όταν τα ακέραια αριθμητικά είναι 1, 21, 31, ... , όπου εμφανίζονται τρεις τύποι για τα τρία γένη (με καταλήξεις -άμισης, -άμιση, -άμισι) από τους οποίους οι δύο πρώτοι μεταβάλλονται με την κλίση, και
– όταν τα ακέραια αριθμητικά είναι 3, 4 ή 13, 14 ή 23, 24 ... όπου εμφανίζονται δύο τύποι για τα τρία γένη (με καταλήξεις -ήμισι, -ήμισι, -άμισι) οι οποίοι δεν μεταβάλλονται με την κλίση.
Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις η κατάληξη είναι -μισι και είναι ίδια για όλα τα γένη και για όλες τις πτώσεις.
Άλλα παραδείγματα για εξάσκηση:
Καλύψτε τη δεξιά στήλη του πίνακα και διαβάστε τις φράσεις της αριστερής στήλης τοποθετώντας στη θέση κάθε αριθμού την αντίστοιχη λέξη που εκφράζει και μισό.

Πίνακας

Οι εργασίες κράτησαν 13½ χρόνια.
13½ χρόνων κόποι πήγαν χαμένοι.
Το αγόρι είναι 13½ χρονών, ενώ το κορίτσι μηνών.
Πλήρωσα γι’ αυτό στο Λονδίνο 21½ λίρες και το βρήκα εδώ με 14½ ευρώ.
Ένας γάιδαρος χρειάζεται γάιδαρο (παροιμία για την αντιμετώπιση της... γαϊδουρινής συμπεριφοράς).
25½ ώρες
Με δραχμή αγοράζεις καραμέλα, με 33½ δραχμές πόσες καραμέλες αγοράζεις;
22½ και 21 κάνουν 43½.
Η ώρα είναι 4.30.
Η ώρα είναι 1.30.
Πριν χρόνο
Πριν 21½ χρόνια
Δουλειά ώρας, μήνα ή έτους;
4.500 ευρώ
3.500.000 ευρώ
Οι εργασίες κράτησαν δεκατριάμισι χρόνια.
Δεκατρεισήμισι χρόνων κόποι πήγαν χαμένοι.
Το αγόρι είναι δεκατριάμισι χρονών, ενώ το κορίτσι τρεισήμισι μηνών.
Πλήρωσα γι’ αυτό στο Λονδίνο εικοσιμιάμιση λίρες και το βρήκα εδώ με δεκατεσσεράμισι ευρώ.
Ένας γάιδαρος χρειάζεται ενάμιση γάιδαρο.

Εικοσιπεντέμισι ώρες
Με μιάμιση δραχμή αγοράζεις μιάμιση καραμέλα, με τριαντατρεισήμισι δραχμές πόσες καραμέλες αγοράζεις;
Εικοσιδυόμισι και εικοσιένα κάνουν σαραντατριάμισι.
Η ώρα είναι τεσσερισήμισι.
Η ώρα είναι μιάμιση.
Πριν ενάμιση χρόνο
Πριν εικοσιενάμισι χρόνια
Δουλειά μιάμισης ώρας, ενάμιση μήνα ή ενάμισι έτους;
Τεσσερισήμισι χιλιάδες ευρώ
Τριάμισι εκατομμύρια ευρώ

Το «Ορόγραμμα» είναι διμηνιαία έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ) για την αλληλοενημέρωση των μελών της και ευρύτερου κύκλου αποδεκτών για θέματα της Ελληνικής Γλώσσας και Ορολογίας.

Ιδιοκτήτης: Ελληνική Εταιρεία Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ)
Εκδότης: Κ. Ε. Βαλεοντής, Πρόεδρος της ΕΛΕΤΟ
Σύνταξη:
Κ. Βαλεοντής, Θ. Βαμβάκος, Κ. Ζερίτη, Μ. Καρδούλη, Α. Λάμπρου-Γκόνου, Ε. Μάντζαρη, Α. Νικολάκη, Ζ. Ξενάκη-Βαρλά, Δ. Παναγιωτάκος.
Τηλέφωνα:   πρωί: 210-8619521, 210 6118986, βράδυ: 210-8619521, 6974321009
Τηλεομοιότυπο: 210-8068299
Ηλ-Ταχυδρομείο: valeonti@otenet.gr
Ιστότοπος: http://sfr.ee.teiath.gr/orogramma0.htm
« Last Edit: 18 Jun, 2017, 21:52:44 by wings »


 

Search Tools