Το «ο» που γίνεται «ω» (όμικρον > ωμέγα)

banned8 · 17 · 73890

banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Στα αρχαία ελληνικά, σύνθετα ονόματα που το α΄ συνθετικό τους έληγε σε φωνήεν και το β΄ συνθετικό τους άρχιζε από φωνήεν εμφάνιζαν το φαινόμενο της «εκτάσεως εν συνθέσει» (π.χ. επί + όνυμα, που είναι αιολικός τύπος του «όνομα» -> επώνυμος). Για την ακρίβεια, είχαμε σίγηση του ληκτικού φωνήεντος του α΄ συνθετικού και έκταση του αρκτικού φωνήεντος του β΄ συνθετικού, δηλαδή το βραχύ σύμφωνο γινόταν μακρό. Έτσι, από το «άγω» έχουμε τους διάφορους «αρχηγούς» και «στρατηγούς». Αργότερα η έκταση αυτή επεκτάθηκε αναλογικά και σε άλλα σύνθετα των οποίων το α΄ συνθετικό δεν έληγε σε φωνήεν, π.χ. συνώνυμο.
Ας μην ξεχνάμε ότι το φαινόμενο είναι των αρχαίων προγόνων μας• δεν έχουμε σήμερα έκταση στη σύνθεση, αλλά, αν φτιάξουμε τώρα ένα σύνθετο σε –ωνύμιο, δεν θα το γράψουμε –ονύμιο. (Άλλωστε, δεν υπάρχει «όνυμα» στα νέα ελληνικά.)

Εδώ, σε συνέχεια κάποιας απορίας για την «ωφέλεια», θα μαζέψω τις πιο γνωστές λέξεις με αρχικό «ο» που παρουσιάζουν «έκταση», δηλαδή τροπή του «ο» σε «ω». Με τις πιο πολλές δεν υπάρχει συνήθως ορθογραφικό πρόβλημα. Αλλά συχνά ξεχνιέται η σωστή γραφή λέξεων όπως διώροφος και συνωμοσία.

όνυμα (αιολικός τύπος του «όνομα») -> ακρώνυμο, αντώνυμο, ανώνυμος, διώνυμο, δυσώνυμος, επώνυμος, ετερώνυμο, ευώνυμος, ιδιώνυμο, Ιερώνυμος, κρυπτώνυμο, ομώνυμο, παρώνυμο, πατρώνυμο, περιώνυμος, ποικιλώνυμος, πολυώνυμο, συνώνυμο, υπερώνυμο, υπώνυμο, φερώνυμος, χριστεπώνυμος, ψευδώνυμο κ.ά.
αντωνυμία, ανωνυμία, επωνυμία, μετωνυμία, προσωνυμία, συνωνυμία, τοπωνυμία κ.ά.
(Αλλά από το «όνομα» και την «ονομασία»: συνονόματος, παρονομαστής κ.λπ.)

όροφος -> διώροφος, ημιώροφος, μεσώροφος, μονώροφος, πενταώροφος, πολυώροφος, τετραώροφος, τριώροφος.

οδ- -> Τα όζω και οσμή έχουν μια ρίζα «οδ», η οποία έγινε με την έκταση «ωδ» και έδωσε την κατάληξη «-ώδης» στα επίθετα ευώδης και δυσώδης (από τα οποία οι λέξεις ευωδιά, ευωδιάζω, δυσωδία) και στη συνέχεια και σε πολλά άλλα επίθετα, από λαβυρινθώδης μέχρι (με γενίκευση της σημασίας της) ... δημώδης.

όλλυμι -> απώλεια, πανώλη(ς), εξώλης και προώλης
όλεθρος -> πανωλεθρία (αλλά: εξολοθρεύω)

οδύνη -> ανώδυνος, επώδυνος (αλλά καμία σχέση με τις ωδίνες του τοκετού)

ομαλός -> ανώμαλος, ανωμαλία (αλλά: εξομαλύνω)

ομόνω (ομνύω) -> συνωμοσία, ορκωμοσία, εξωμότης, ενωμοτάρχης

όνυξ -> παρωνυχίδα (αλλά: αετονύχης, εξονυχιστικός)

όρος -> ακρώρεια, υπώρειες

ορύσσω -> ανθρακωρύχος, μεταλλωρύχος, τυμβωρύχος, χρυσωρυχείο, διώρυγα (αλλά: εξόρυξη).

όφελος, οφείλω, οφειλή, οφειλέτης
ανωφελής, ανώφελος, εθνωφελής, επωφελής, επωφελούμαι, ιδιωφελής, ιδιωφέλεια, κοινωφελής, κοινωφέλεια, ψυχωφελής, χρεωφειλέτης (και, νεότερο, χρεοφειλέτης)
Κάπου εκεί μπερδεύτηκαν τα πράγματα και μας προέκυψαν τα:
ωφελώ, ωφέλεια, ωφέλημα, ωφέλιμος, ωφελιμότητα, ωφελιμισμός, ωφελιμιστής

Ο πρακτικός τρόπος είναι να θυμάστε ποια γράφονται με «ο»: όφελος, οφέλη, οφείλω, οφείλεται, οφειλή, οφειλέτης και … άφες ημίν τα οφειλήματα ημών.
« Last Edit: 13 Mar, 2018, 21:14:44 by spiros »


banned13

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 2972
    • Gender:Female
Quote
αλλά καμία σχέση με τις ωδίνες του τοκετού

Ax, πόσες "οδύνες" τοκετού έχω δει σε υποτίτλους! Πραγματικά επώδυνο!



FoReIgNeR

  • Sr. Member
  • ****
    • Posts: 725
    • Gender:Female
Συνεπώς ... χρεώγραφα ή χρεόγραφα; (ελπίζω να'ναι το πρώτο)
And my heaven is wherever you are ...


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Δεν υπάρχει "συνεπώς", αφού το "γράφω" δεν αρχίζει από "ο". Αυτό εδώ είναι άλλου είδους πονοκέφαλος.

Λέει ο Μπαμπινιώτης ότι το χρεω- ή χρεο- είναι α΄ συνθετικό της αρχαίας και της νέας ελληνικής, που προέρχεται από το ουσ. "χρέος" μέσω του ομηρικού τύπου "χρέως" (κι αυτό από το "χρήος" με αντιμεταχώρηση). Η γραφή με -ω- είναι αρχαιότερη και καλύτερα παραδομένη από τη γραφή με -ο-, αλλά η τελευταία δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί εσφαλμένη.

Σε παρόμοιες περιπτώσεις ρίχνω μια γκουγκλοστατιστική και διαλέγω.



wings

  • Global Moderator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 70717
    • Gender:Female
  • Vicky Papaprodromou
To MEΛ δίνει μόνο χρεόγραφο. Συγγνώμη, Κατερίνα.:-)

Και το ΛΚΝ:

χρεόγραφο το [xreóγrafo] O40 : (οικον.) έγγραφο που πιστοποιεί τη σύναψη χρέους ενός δημόσιου ή ιδιωτικού οργανισμού και που αντιπροσωπεύει για το δικαιούχο μια χρηματική αξία, όπως π.χ. οι μετοχές, οι ομολογίες κτλ.: Aνώνυμο / ονομαστικό ~. [λόγ. χρέ(ος) -ο- + -γραφον κατά το έγγραφον]

Αμφότερα τα προαναφερθέντα, στη γραφή με -ω- δίνουν μόνο μούτζα. Συγγνώμη, Νίκο.:-)


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Συγγνώμη, Νίκο.:-)

Το "συγγνώμη" για ποιο λόγο; Από την Κατερίνα να ζητήσεις που την τρομάζεις. Η δημοτική θέλει τώρα τους τύπους σε χρεο- (χρεοκοπώ κ.λπ.), αλλά ο Μπαμπινιώτης επιτρέπει το "χρεωκοπώ" και το "χρεώγραφο", οπότε αν το έβαλες κάπου, Κατερίνα, πες τους "ο Μπαμπινιώτης ας όψεται". Κατά τ' άλλα, μια γκουγκλοστατιστική θα σου δείξει ότι τα "χρεο-" επικρατούν.


FoReIgNeR

  • Sr. Member
  • ****
    • Posts: 725
    • Gender:Female
Και γω πείσμωσα τώρα.
Υιοθετώ το "χρεώγραφο", αφού είναι μπερδεμένα τα πράγματα. :)
Δεν με σκιάζει η σημερινή γραφή, είμαι ο ουδεπώποτας σε θηλυκή έκδοση άμα λάχει.
And my heaven is wherever you are ...


wings

  • Global Moderator
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 70717
    • Gender:Female
  • Vicky Papaprodromou
To «συγγνώμη» σ' εσένα γιατί έθεσες πρώτη και καλύτερη την κατά Μπαμπινιώτη γραφή. Να υπενθυμίσω ότι δεν είναι η επίσημη ορθογραφία μας αυτή και ότι σε περιπτώσεις αμφιλεγόμενες καλό είναι να ακολουθούμε τις υποδείξεις του ΜΕΛ, όπως μου έχεις συστήσει εσύ, Νίκο.

Μόνο χρεόγραφο δίνει και το λεξικό Κριαρά ενώ ο ΠΑΠΥΡΟΣ δέχεται και τις δύο γραφές.

Κατερίνα, να με συμπαθάς αλλά κατά την ταπεινή μου γνώμη, λανθασμένη υιοθέτηση κάνεις στο συγκεκριμένο θέμα.:-)
« Last Edit: 07 Aug, 2006, 23:39:15 by wings »


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
(1) Δεν μ' αφήνεται να δω τον Σπάικ Λι μου με ησυχία.

(2) Δεν χρειάζονται πείσματα. Θα καταντήσεις σαν τον Μπαμπινιώτη, Κατερίνα.

(3) Δεν χρειάζομαι διαπιστευτήρια. Στις 1500 σελίδες του Οικον. άλλαξα όλα τα χρεω- σε χρεο-.

Ωστόσο, τα χρεω- είναι διαδεδομένα στους οικονομικούς κύκλους και δεν είναι έγκλημα.


FoReIgNeR

  • Sr. Member
  • ****
    • Posts: 725
    • Gender:Female
(1) Δεν μ' αφήνεται να δω τον Σπάικ Λι μου με ησυχία.

"Αφήνεται";;;

Ωστόσο, τα χρεω- είναι διαδεδομένα στους οικονομικούς κύκλους και δεν είναι έγκλημα.

Πώς με καταλάβατε ότι προέρχομαι από οικονομικούς κύκλους. Φτου μαμώτο, με πιάσατε :)
And my heaven is wherever you are ...


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
"Αφήνεται";;;

Τώρα κατάλαβες γιατί έγραψα εκείνον τον κανόνα για τα -τε/-ται!

(Πάντως, όταν παρακολουθείς το She Hate Me του Σπάικ Λι, δεν μπερδεύεις μόνο τα "τε/ται" σου...)
« Last Edit: 08 Aug, 2006, 00:10:20 by nickel »


NadiaF

  • ناديا فامي
  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 2138
    • Gender:Female
  • Γιατί να το κρύψω; Ναι, είμαι μία φελάχα!
Μόνο χρεόγραφο δίνει και το λεξικό Κριαρά ενώ ο ΠΑΠΥΡΟΣ δέχεται και τις δύο γραφές.

Κατερίνα, να με συμπαθάς αλλά κατά την ταπεινή μου γνώμη, λανθασμένη υιοθέτηση κάνεις στο συγκεκριμένο θέμα.:-)

Θα συμφωνήσω κι εγώ με τη Βίκυ, παρόλο που κι εγώ στους "οικονομικούς" κατατάσσομαι. Χρόνια "χρεώγραφα" έγραφα, μέχρι που κάποια συνάδελφος μου επισήμανε το λάθος μου (χμμμ... μάλλον την ηλικία μου ήθελε να επισημάνει) και οι υποδείξεις της (όπως και η ανάλυση του Νίκου) με έπεισαν για το σωστό του "χρεόγραφα" το οποίο υιοθέτησα πάραυτα.

Καμιά φορά η ουδεποποτιά είναι κακή συνήθεια, Κατερινάκι μου.

Καλημέρα σε όλους και καλή δουλειά :-))
Μην κοιμάσαι, είναι επικίνδυνο. Μην ξυπνήσεις, θα το μετανοιώσεις!
Nadia-Anastasia Fahmi


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Μου φαίνεται ότι θα πρέπει να ξεκινήσω καινούργιο νήμα για το "ω" που γίνεται "ο". Χρεωκοπώ -> χρεοκοπώ, νεώτερος -> νεότερος, νεωτερισμός -> νεοτερισμός (και αμπέχονο, μαστροπός).
« Last Edit: 08 Aug, 2006, 15:01:17 by nickel »


sophistes

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 183
Αν και με καθυστέρηση ετών, ήθελα ωστόσο να ρωτήσω για το "χρεωλύσιο", που κάποτε το βλέπαμε και στα βιβλία μαθηματικών του Λυκείου. Επειδή κανείς δεν αναφέρει την περίπτωση αυτή με "ω", θα ήθελα να ακούσω
μερικές απόψεις επί του θέματος. Στο λεξικό Liddell-Scott δίδονται λέξεις, όπως π.χ. "χρεωφειλέτης, χρεωφυλακέω, χρεωλύτης" κλπ. και επίσης αναφέρεται η αβεβαιότητα της γραφής με "ο" ή "ω". Αν δεχθούμε τον κανόνα
της "εκτάσεως εν συνθέσει" μεταξύ βραχυχρόνων φωνηέντων όπου όταν συναντώνται κατά την σύνθεση λέξεων τρέπονται σε ένα μακρόχρονο, τότε η μόνη σωστή λέξη θα πρέπει προφανώς να είναι ο "χρεωφειλέτης".
Κατά συνέπεια, χρέος+λύω, χρέος+φυλακέω, χρέος+κοπέω και οι τα παράγωγά τους θα έπρεπε να γράφονται με "ο" - εκτός και αν υπάρχει άλλος λόγος, πιθανώς αδιευκρίνητος. Ως γνωστόν το λεξικό Liddell-Scott περιλαμ-
βάνει λέξεις από πολλές περιόδους της ελληνικής. Κατά συνέπεια, η παραμικρή εκτροπή-ατέλεια-ασάφεια από τους παλαιότερους κανόνες, από πλευράς των μεταγενεστέρων γραμματικών είναι ικανή να διαιωνίσει μια αμφί-
βολη ορθογράφηση και να συγχύσει εμάς σήμερα. Παρακαλώ, όποιος κατέχει πάρα πολύ καλά τους κανόνες και μπορεί να διαλευκάνει το τις ποικιλίες της έκτασης του ο σε ω να στείλει μερικές επεξηγήσεις, όπου να διασα-
φούνται οι ακόλουθες περιπτώσεις (οι λέξεις από το προαναφερθέν λεξικό):


α (στερ.) + ν + φωνήεν (ο-) ----> ανωφελής, ανώδυνος, ανώνυμος / αλλά άνομβρος, ανόρεκτος, ανόροφος (!) ---
α (στερ.) + φωνήεν (ο-)       ----> αωδυνείν, αώλυπον (το ουκ απολλυμένον) -- αλλά αόρατος, ά(ν)οπλος, α(ν)όμματος, ά(ν)οσμος
νη + φωνήεν (ο-)                -----> νωδός (νη+οδούς), νώδυνος (νη+οδύνη), νώνυμος (νη+όνυμα) --- βραχύ+μακρό
βραχύχρονη/δίχρονη λήγουσα
+βραχύχρονη συλλαβή        -----> πολυώροφος, μονώνυμος, ακρώρεια, εξώνυχον / αλλά  κένοπος (κενός+οπά), εξομαλύνω, πολυόμφαλος, πολυοσμία, πολυόροφος (!), σύνορον


Ευχαριστώ! ;)
Μιχάλης



Dr Moshe

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 299
    • Gender:Male
  • Shir HaShirim 8:6,7
Αγαπητέ Μιχάλη,

Οι απορίες σας σχετικά με τη συνθετική έκταση είναι εύλογες και χαίρομαι που τις διατυπώνετε. Η απάντηση σε κάθε περίπτωση σχετίζεται με τους όρους τού φαινομένου ή με τη σχετική χρονολόγησή του (αν δηλ. η λέξη επηρεάστηκε από τον νόμο τής συνθετικής έκτασης ή σχηματίστηκε όταν αυτός είχε πάψει πλέον να λειτουργεί). Για να μην επιβαρύνω το νήμα, παρακαλώ επιτρέψτε μου να παραπέμψω σε ένα μικρό άρθρο, όπου είχα προσπαθήσει να τυποποιήσω τα προϊόντα τής διαδικασίας αυτής με βάση τη γλωσσολογική έρευνα.

Αν χρειάζεστε κατόπιν κάποια διευκρίνιση, παρακαλώ μη διστάσετε να τη ζητήσετε. Ευχαριστώ.
A Reina, mi tesoro

אשׁת־חיל מי ימצא ורחק מפנינים מכרה :Mishle משׁלי  31:10
A woman of valour who can find? For her price is far above rubies (JPS)


 

Search Tools