Σύνθεση ονομάτων και το συνδετικό «ο» (Connective “o”)

banned8 · 10 · 5691

banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Όταν συνθέτουμε λέξεις, μια από τις αλλαγές που πρέπει να προσέξουμε σχετίζεται με το λεγόμενο «συνδετικό φωνήεν» («συνθετικό φωνήεν» στη Γραμματική Τριανταφυλλίδη). Στο σημείο σύνδεσης του α΄ και του β΄ συνθετικού εμφανίζεται συνήθως ένα φωνήεν που προσθέτεται στο θέμα του α΄ συνθετικού ή σ’ ένα από τα θέματά του. Στις περισσότερες περιπτώσεις το φωνήεν αυτό είναι το «ο».

Προήλθε από το θέμα των επιθέτων και ουσιαστικών σε –ο, αλλά ήδη από τα αρχαία ελληνικά έγινε χαρακτηριστικό μόρφημα της σύνθεσης και μεταφέρθηκε και στις συνθετικές συνήθειες των δυτικών.

Το συνδετικό φωνήεν εμφανίζεται όταν το β΄ συνθετικό αρχίζει από σύμφωνο, ενώ ποικίλλει η εμφάνισή του όταν το β΄ συνθετικό αρχίζει από φωνήεν (π.χ. περισσότερα «αλληλοεκτίμηση» από «αλληλεκτίμηση», αλλά περισσότερα «αλληλεπίδραση» από «αλληλοεπίδραση»).

Παραδείγματα στα ελληνικά:
κάρτα + τηλέφωνο > καρτοτηλέφωνο (και όχι «καρτατηλέφωνο»)
θάλασσα + ταραχή > θαλασσοταραχή
τσίχλα + φούσκα > τσιχλόφουσκα
ροκφόρ + πίτα > ροκφορόπιτα

Αρκετές πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στη Νεοελληνική Γραμματική της δημοτικής, του Τριανταφυλλίδη (1941, ανατ. 2002), §336 κ.ε., και στη Γραμματική της Νέας Ελληνικής, του Κλαίρη και του Μπαμπινιώτη (2005), §92 κ.ε.

Όπως είπα παραπάνω, τη συνήθεια την κόλλησαν και οι δυτικοί. Έτσι, στο OED, δεν έχει λήμμα μόνο για το συνθετικό –meter αλλά και για το –ometer, όπου γράφει:
the element -meter, Gr. μέτρον measure, preceded by -o, belonging to the preceding element, or merely connective (see -o), in which form it usually appears in words from Greek, and hence in modern formations, as dampometer, gasometer, olfactometer, etc.
1856 Farmer's Mag. Jan. 63 The barometers, thermometers, saccharometers, and other ometers.

Ομοίως στο –ology και τα παράγωγά του:
We have eight or nine ologists of different sorts staying with us. Και, από το Hard Times του Ντίκενς: I hope you may now turn all your ological studies to good account.

Έτσι έχουμε:
sex + o + logy > sexology, σεξολογία (ομοίως: φιλμολογία, μαρξολόγος)
ampere + o + meter > amperometer, αμπερόμετρο
cell (του cellulose) + o + phane (του diaphane) > cellophane, σελοφάν
Marx + o + logist > Marxologist, μαρξολόγος
Islam + o + fascism > Islamofascism, ισλαμοφασισμός
parc + ο + mètre > parcomètre, παρκόμετρο (παρότι οι Γάλλοι προτιμούν να το λένε parcmètre)
Sax + o + phone > saxophone, σαξόφωνο

Ωστόσο, οι αγγλοσάξονες δεν το έχουν κανόνα να βάζουν το συνδετικό «ο» για λόγους ευφωνίας σε όλα τα σύνθετα ονόματα. Δεν έχουν πρόβλημα με πολλούς από τους συνδυασμούς δύο συμφώνων που για μας θα ήταν αδιανόητοι. Εκεί, στα ελληνικά, διαφοροποιούμαστε και επιμένουμε να χώνουμε το «ο». Τα παρακάτω έχουν όλα κύριο όνομα σαν πρώτο συνθετικό.

Machmeter, μαχόμετρο
wattmeter, βατόμετρο
voltmeter, βολτόμετρο
ohmmeter, ωμόμετρο
heckelphone, χεκελόφωνο

Και η απορία μου τώρα: γιατί λέμε σοσιαλδημοκρατία; Δεν θα έπρεπε να λέμε σοσιαλοδημοκρατία;
Ατόπημα και η «σοσιαλμανία» (για την οποία είχε κατηγορηθεί ο Κωνσταντίνος Καραμανλής) αντί για «σοσιαλομανία».
« Last Edit: 21 Mar, 2007, 18:04:15 by nickel »


zephyrous

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3698
    • Gender:Male
Νίκο, αν δεν κάνω λάθος, πρέπει να υπήρχε ένας αρχικός δισταγμός, οπότε όλοι έγραφαν σοσιαλ-δημοκρατία, μέχρι να απαλείψουν και το ενωτικό. Βέβαια, "ο" δεν είδαμε ποτέ!




zephyrous

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 3698
    • Gender:Male
Αν δεις και τους αντίστοιχους συνδέσμους (ΟΚΔΕ, ΣΕΚ, Πολιτικό Καφενείο, Ίντυ), θα καταλάβεις ότι συνήθως πρόκειται για ανώνυμες δημοσιεύσεις. Με άλλα λόγια, ενδεχομένως μη έγκυρες πηγές.



vmelas

  • Hero Member
  • *****
    • Posts: 4932
    • Gender:Female
Επειδή αυτό το θέμα ανοίχτηκε γιατί ο Νικέλ προβληματίζεται επειδή προτιμήθηκε η απόδοση χεκέλφωνο και όχι χεκελόφωνο (όπως πρότεινε) σε άλλο φόρουμ ας καταθέτω την άποψή μου που λέει τα εξής:

Εάν Νίκο μου όπως διατείνεσαι όλα στο τέλος είναι λεξιπλασία (ή νεολογισμός, διάλεξε και πάρε) τότε, εάν οι μουσικοί αποφάσισαν να λένε χεκέλφωνο και όχι χεκελόφωνο, εμείς θα πρέπει να πάμε πάσο, εφόσον το ένα αυτό "συνδετικό" γράμμα (ή καλύτερα ή απουσία αυτού) δεν αλλοιώνει τη σημασία της λέξεως και τη προέλευσή της, άρα τότε γιατί σώνει και καλά να κολλάμε σ' αυτό το επιπλέον γράμμα; Και εν τέλει, η γλώσσα υποτίθεται είναι ένας, κατά κάποιο τρόπο, ζωντανός οργανισμός που μεγαλώνει και εξελίσσεται. Πότε θα είναι καιρός να αποφασίσουμε ότι το να κολλάμε ένα φωνήεν είναι ξεπερασμένο; Και ποιός το αποφασίζει;

Τέλος ας σημειώσω ότι το μήνυμα αυτό δεν έχει ουδεμία κακή πρόθεση ή κίνητρο, απλά διατυπώνω την άποψή μου, ή καλύτερα την απορία μου, βασιζόμενη σε προτύτερα εκφρασμένη άποψή σου.

Φιλικά,
Βαλεντίνη
« Last Edit: 21 Mar, 2007, 22:33:19 by Βαλεντίνη »


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Το αν ένα μέλος του ProZ διάλεξε το χεκέλφωνο μιας σελίδας διαδικτυακού φόρουμ από το χεκελόφωνο που έχει ο Πάπυρος (δεν το πρότεινα εγώ, δυστυχώς) μπορεί να υπήρξε αφορμή για την εγγραφή αλλά όχι δικό μου πρόβλημα. Προφανώς, το πρόβλημά μου είναι διαδεδομένες περιπτώσεις όπως της σοσιαλδημοκρατίας και δεν ξέρω ποιες άλλες περιπτώσεις που μπορεί να παραλείπεται το συνδετικό φωνήεν.

Συνεχώς, πράγματι, πλάθουμε καινούργιες λέξεις, ωστόσο η διαδικασία αυτή ακολουθεί κάποιους κανόνες αναλογίας (οι γλωσσολόγοι θα τα πουν καλύτερα εδώ). Όταν πρόκειται για ορολογία, οι κανόνες αυτοί βοηθά να εφαρμόζονται. Στο παρελθόν, τα λάθη σχηματισμού ήταν λιγότερα και επισημαίνονταν γρήγορα. Όχι πάντοτε εγκαίρως. Πολλοί, για παράδειγμα, θεωρούν ότι οι όροι φρασεολογία και, στη συνέχεια, μεταφρασεολογία είναι λαθεμένοι και θα έπρεπε να είναι φρασιολογία και μεταφρασιολογία. Άλλη συζήτηση, για άλλη ώρα.

Σήμερα το πρόβλημα δεν είναι μόνο η σοσιαλδημοκρατία που επισήμανα εδώ με αυτή την ευκαιρία. Οι όροι μπορούν να δημιουργούνται από οποιονδήποτε και, αν είναι πετυχημένοι, να διαδίδονται πολύ εύκολα από το διαδίκτυο. Ταυτόχρονα, όμως, ένα λάθος μπορεί να επισημανθεί και να διορθωθεί πολύ πιο γρήγορα.

Τα λάθη στη δημιουργία νέων όρων δεν εντοπίζονται στο συνδετικό φωνήεν, κάθε άλλο. Εκεί, στα ελληνικά μάς οδηγεί η λογική: αποκλείεται να πούμε βόλτμετρο. Παρασυρόμαστε σε λάθος αν ο συνδυασμός των συμφώνων δεν είναι αποκρουστικός («λδ» στη σοσιαλδημοκρατία, «λφ» στο χεκέλφωνο). Αυτό σημαίνει ότι δεν συμφωνώ με τη διατύπωσή σου «το να κολλάμε ένα φωνήεν είναι ξεπερασμένο». Θα με ενδιέφερε κάποια τεκμηρίωση αν πράγματι είναι ξεπερασμένο για να βάλω τα παραδείγματα δίπλα στη σοσιαλδημοκρατία.

Ο κυριότερος λόγος που έκανα τη μικρή δουλίτσα και ξεκίνησα αυτό το νήμα είναι για να θυμάμαι πάντοτε εγώ, όταν προτείνω κάποιον σύνθετο όρο, να κοτσάρω το απαραίτητο «ο». Αν, ας πούμε, αποφασίσουμε να φτιάξουμε όρο για το Internet café, να προτείνω ιντερνετοκαφενείο και όχι ιντερνετκαφενείο. Ουπς, με προλάβανε. Ιντερνετοκαφενές, λοιπόν, για να πρωτοτυπήσω.
« Last Edit: 21 Mar, 2007, 23:32:38 by nickel »


Dr Moshe

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 299
    • Gender:Male
  • Shir HaShirim 8:6,7
Αγαπητέ Νίκο, τα σχόλιά σου είναι οξυδερκή και δίνουν αφορμή για εμβάθυνση.

Για το συνδετικό -ο- οι πρώτες σπουδαίες παρατηρήσεις διατυπώθηκαν από τους Νεογραμματικούς τον 19ο αιώνα (Brugmann, αλλά κυρίως από τον Debrunner), οι οποίοι αναφέρθηκαν στη λεγόμενη γέφυρα συνθέσεως (Kompositionsbrücke) στην Αρχαία Ελληνική. Ελπίζω να μη θεωρηθεί ανάρμοστο αν προσθέσω ότι τη συμπεριφορά τού συνδετικού -ο- εν συνθέσει ανέλυσα στο βιβλίο μου για την ετυμολογία. Θα προσπαθήσω αύριο να αναφερθώ εκτενέστερα σε αυτό, εφόσον υπάρχει ενδιαφέρον.

Εν προκειμένω, οι λέξεις σοσιαλδημοκράτης, σοσιαλδημοκρατία αντλούν, νομίζω, την άμεση καταγωγή τους από τα Γερμανικά: Sozialdemokrat, Sozialdemokratie (το συνδετικό φωνήεν εκεί δεν είναι απαραίτητο, πβ. επίσης Sozialversicherung «κοινωνική ασφάλιση»). Στη γερμανική γλώσσα πρόκειται για υβριδικά σύνθετα με α΄ συστατικό μέρος από λατινική λέξη και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να κριθούν με βάση τις μορφολογικές αρχές τής Ελληνικής.

Ελπίζω να λύθηκε η άκρως ενδιαφέρουσα απορία σου και θα χαρώ να διευκρινίσω ό,τι από αδεξιότητα άφησα ανερμήνευτο. Ευχαριστώ.
A Reina, mi tesoro

אשׁת־חיל מי ימצא ורחק מפנינים מכרה :Mishle משׁלי  31:10
A woman of valour who can find? For her price is far above rubies (JPS)


Dr Moshe

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 299
    • Gender:Male
  • Shir HaShirim 8:6,7
Κάτι ουσιώδες που λησμόνησα να γράψω:

Όταν πρόκειται για απόδοση ξένου όρου ή για μεταφραστικό δάνειο, η λέξη που πλάθουμε πρέπει να είναι σύμφωνη με τους κανόνες παραγωγής και συνθέσεως της Ελληνικής. Το συνδετικό -ο- ανήκει σε αυτούς τους κανόνες και δεν μπορούμε να το παραγράψουμε. Εντούτοις, όπως συχνά συμβαίνει στη γλώσσα, οι ξένες λέξεις ενίοτε μεταφέρονται στην Ελληνική προσαρμοσμένες ή μη στο κλιτικό της σύστημα. Οι λέξεις σοσιαλδημοκράτης, σοσιαλδημοκρατία προέκυψαν από μεταφορά (όχι απόδοση) ξένου όρου και αυτό εξηγεί τον μορφολογικό σχηματισμό τους.

Ευχαριστώ και πάλι.
A Reina, mi tesoro

אשׁת־חיל מי ימצא ורחק מפנינים מכרה :Mishle משׁלי  31:10
A woman of valour who can find? For her price is far above rubies (JPS)


banned8

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 132
    • Gender:Male
Αυτό ακριβώς εννοώ, Θόδωρε, όταν λέω στο πρώτο μήνυμα ότι «οι αγγλοσάξονες δεν το έχουν κανόνα να βάζουν το συνδετικό “ο” για λόγους ευφωνίας σε όλα τα σύνθετα ονόματα». Δεν έχουν το συνήθειο των ρομανικών γλωσσών και γι' αυτό μου φαίνεται περίεργο που οι Γάλλοι προτιμούν το parcmètre από το parcomètre. Ωστόσο, εμείς προτιμούμε τον Καρλομάγνο (Carolus Magnus) από τον Charlemagne.

Περιττό να πω ότι θα περιμένω/-ουμε εναγωνίως να μας βομβαρδίσεις με πληροφορίες.


Dr Moshe

  • Jr. Member
  • **
    • Posts: 299
    • Gender:Male
  • Shir HaShirim 8:6,7
Αγαπητοί φίλοι,

Πολύτιμες πληροφορίες για τη λειτουργία τού -ο- ως συνδετικού φωνήεντος (ο Τριανταφυλλίδης το αποκαλούσε "συνθετικό", επειδή είχε υπ' όψιν του τον γερμανικό όρο Bindevokal) υπάρχουν στο κλασικό έργο τού Albert Debrunner, Griechische Wortbildungslehre. Ευτυχώς, το εξαίρετο αυτό έργο μεταφράστηκε στα Ελληνικά και είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο. Το σημείο που σχετίζεται με το ζήτημα βρίσκεται εδώ (ελπίζω να συνέδεσα σωστά...).
Αν και η μετάφραση είναι αρκετά δύσκαμπτη και σε ορισμένα σημεία τού βιβλίου ατυχής, χαίρομαι που προσφέρεται για ελεύθερη πρόσβαση.

Εύχομαι σε όλους καλό σαββατοκύριακο.
A Reina, mi tesoro

אשׁת־חיל מי ימצא ורחק מפנינים מכרה :Mishle משׁלי  31:10
A woman of valour who can find? For her price is far above rubies (JPS)


 

Search Tools